اولین فرستنده رادیویی در ایران روز چهارم اردیبهشت ۱۳۱۹ فعالیت خود را آغاز کرد و امروز رادیو در ۸۲ سالگی خود هنوز یک رسانه سرپاست؛ رسانهای که مدعی است جوانان را جذب میکند و تلاش دارد پویا و شاداب بماند. علی بخشیزاده، معاون صدای سازمان صداوسیما که رئیس رادیو به شمار میرود، در گفتگو با «جوان» در خصوص اینکه چرا هنوز رادیو برای مخاطبانش مهم است و آینده رادیو چه خواهد شد، توضیحاتی داده است.
چرا رادیو با وجود توسعه فناوریهای چندرسانهای، هنوز مخاطبان خود را دارد و مردم از شنیدن رادیو احساس رضایت دارند؟
رادیو تنها رسانهای است که بدون واسطه نیاز مخاطب را برطرف میکند و همین ویژگی موجب شده است، مخاطبان در بین خیل و سیل عظیمی از رسانهها با رادیو ارتباط مؤثرتری برقرار کنند. رادیو یک ویژگی خاص دارد، اینکه میتواند علاوه بر بیواسطه بودن و مطالبهگری به مخاطب القا کند از جنس مردم است. رادیو نخستین رسانه سراسری و میهمان خانه و جامعه ایرانی است که همچنان دلبستگی به آن وجود دارد؛ حسی نوستالژیک همچون کتاب کاغذی که با وجود تمامی جذابیتهای کتابهای الکترونیک باز هم محبوبیت و مخاطب خود را دارد و همچنان جذابیت خود را حفظ کرده است.
جذابیت رادیو ناشی از چه عواملی است؟
صمیمیت رادیو با مخاطبان، مورد وثوق و اعتماد مخاطب بودن، فراگیری، سهولت دسترسی و ارتباط نزدیک با دغدغههای مردم همچنان مزیتهایی قابل رقابت است. این رسانه از بلندی ایرانزمین تا پهنای دشت کویر، عرشه کشتیها در دریا تا عمیقترین درهها، همراه ملوانان و محیطبانان، میهمان سفرههای دل مردم است. تنوع کارکردی رادیو در حوزههای فرهنگ، سلامت، زبان و مسافران جریان دارد. مباحث و برنامههای نخبگانی و عامه، از جمله ویژگیهای دیگر رادیوست که از قِبَل ِآن، شنونده و مخاطبان دارای سلایق متعدد، میتوانند برنامههای مورد نظرشان را گوش فرادهند. پژوهشمحور بودن تولیدات رادیویی و تولید متناسب با نیاز و دغدغههای مخاطبان همراه با توجه ویژه به نظام مسائل اساسی کشور که دغدغه مردم و کارگزاران است، جایگاه رادیو را در ذهن همراهانش ارتقا داده است، بنابراین هر چند رادیو در بستر فناوری اطلاعات نیز تحول پذیرفته و سویهای تعاملی از خود در مواجهه با فناوریهای نوین اطلاعات نشان داده و میدهد، اما تاکنون با حفظ اصالت خود همچنان پویا و سرپا مانده است.
از میان تلویزیون، سینما و شبکههای اجتماعی کدام یک را رقیب جدی رادیو میدانید؟
پرواضح است که استانداردهای رسانهای با آمدن فناوریهای ارتباطی تغییر یافته و در حقیقت در بین سایر رسانههای رقیب، شبکههای اجتماعی، جدیترین رقیب رادیو در بخشی از عرصه خبررسانی است، البته رادیو همچنان به پشتوانه گذشته هدف اعتماد بودنش در بستر اطلاعرسانی مستند و مستدلتر، دارای ظرفیت اعتماد عمومی است و باید با این دارایی سایر نقایص را رفع کرد. با این وصف، اما در میان نسلهای جوان و اقشاری که در شبکههای اجتماعی حضور دارند (اکثر قریب به اتفاق جامعه ایرانی) به جهت دسترسی بیشتر، سرعت در توزیع اطلاعات، بدون روتوش بودن اطلاعرسانی، رعایتنکردن بسیاری از استانداردها و هنجارها در تولید محتوا و بعضاً تولیدات خاص که محل رجوع برخی از کاربران میتواند باشد و همچنین نشر محتوا و همه جایی بودن دسترسی به اینترنت و شبکههای اجتماعی نوظهور، مراجعه مردمی به این نوع از رسانهها در حال رشد و نیز جذب برخی سلایق است. خاصه اینکه سیاستگذاری رسانهای رادیو در قیاس با شبکههای اجتماعی، بسیار کمتر منطبق با سلایق و جاذبه نسلهای جوان و تشنه اطلاعات نوین است، بنابراین کم کردن فاصله میان رادیو و شبکههای اجتماعی نیازمند تحولات محتوایی و شکلی در این رسانه است.
قطعاً رسانهای مانند رادیو به دلیل محدودیتهای ذاتی، جذابیت خود را صرفاً از محتوا کسب میکند، چقدر این موضوع برای شما دارای اهمیت است؟
در سطح محتوا نیز باید بیش از پیش رادیو و بیشتر از گذشته با مردم همراه شود و مردم را نیز همراه کند چراکه مخاطب مخیر در انتخاب رسانه، دنبال جذابیت است و رادیو باید خود را با سلایق این مشتریان فرار و همواره روزآمد هماهنگ کند، البته در این خصوص باید به صورت ویژه به بحث ضرورت افزایش سواد رسانه در جامعه اشارههایی داشته باشیم که بحثی است که فرصت زیادی را میطلبد.
بزرگترین چالش پیش روی رادیو چیست؟
رادیو سالهاست در حوزه محتوا با چالشهایی مواجه است. به نظر میرسد بخش مهم و اساسی چالش فراروی رادیو همچون گذشته بیش از شکل، بر بستر محتواست. یکی دیگر از چالشهای پیش روی رادیو در حال حاضر، نیروی انسانی خلاق، مستعد و دلسوز است، اما در بعد رسانهای مهمترین چالش رادیو مانایی مخاطب در بین تمامی رسانههاست، چون رقابت در حال افزایش است. در بستر زمانه جدید از ظهور فناوریهای اطلاعات تا تغییر انتظار و توقعات عمومی، رادیو آیندهای پرچالش دارد. عدمرویکرد مطالبهگری و عدالتخواهی در شأن ملت بزرگ ایران، نپرداختن به اولویتها، تغلیظ حضور افراد غیرخلاق در ستاد و صف، روزمرگی و رخدادهای جامعه و در نهایت اتخاذ محتوایی و حضورنیافتن در خاکریز اول مستحدثات اجتماعی، سیاست غیرمنعطف در جامعهای که به دنبال انگارههای غیررسمی است، از چالشها و آفتهای امروز و آینده رادیوست، لذا باید رادیو در این بستر مبتنی بر خلاقیت و متأثر از سیاست جدید سازمان به تحولبخشی توجه ویژه کند. توجه به نیاز مخاطب، اعم از آموزش، اخبار و اطلاعرسانی بدون سانسور، حضور بهلحظه در بطن واقعیات و رخدادهای ملی و در مجموع حضور در بین مردم و برای مردم از جمله مفادی است که رادیو باید لحاظ کند تا خیز چالشهای فعلی را فرونشاند و مخاطب، این رسانه را همراه با میل و مصلحت خود بداند، لذا مهمترین درس برای کاهش چالشهای رادیو، توجه به گذشته این رسانه است. نکته قابل ذکر دیگر دستمزدهای پایین فعالان عرصه رادیو است که فصل قابل اشارهای است و پرداختن به آن مجال دیگری را میطلبد.
آمارها نشاندهنده این موضوع است که مخاطب رادیو در سالهای اخیر افزایش داشته و این به معنای جذب مخاطب از نسل جدید است، جوانپسندشدن رادیو را محصول چه فرآیندی میدانید؟
مهمترین بایسته و سیاستگذاری رادیو، پویش «حفظ مخاطب گذشته و جذب مخاطب جدید» است. در این بستر و مسیر، در سالهای اخیر با مشخص شدن مأموریتهای شبکههای عمومی، تخصصی و اختصاصی رادیو و در ادامه تفکیک محتوایی شبکههای رادیویی در کنار بهرهگیری از زیرساختهای نوین فناوری اطلاعات و ارتباطات، شاهد تقویت نسبی مخاطب بودهایم، لیکن این رسانه در فرآیند «جوانپسندشدن» باید متمرکز بر نیاز و ذائقه نسل جوان در همه حوزههای جذاب، چون ورزش، سلامت، آموزش، آگاهیبخشی، مباحث معرفتشناختی، فرهنگسازی و اطلاعرسانی و سرگرمی با روزمرگی فعلی فاصله بگیرد. خاصه اینکه نسل جوان اگر رادیو را بر مدار میل و نیاز و مصلحت خود نبیند، در بستر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی به دنبال مطلوب خود است، لذا رادیو باید سراغ سوژهها و سویههایی برود که «بدیع و جذاب» باشند. از این رهگذر و ارائه یک رویکرد نو میتوان نسل جوان را با رادیو نزدیکتر کرد. رادیو باید بتواند با ارائه «مناظرات بین نسلی» و تولید محتوای نوین در حوزه موسیقی، خبر، آموزش و سرگرمی، جوانان جامعه را تغذیه و همراه کند.
میشود گفت ارتباط با نسل جوان، یک راهبرد رسانهای در رادیو بوده است؟
اگر تاکنون رادیو در مسیر جوانپسندی حرکت داشته، قطعاً محصول فاصلهگیری از رویکرد «روزمرگی و تقویم محوری» است. برای آینده و تقویت بیش از پیش این راهبرد نیز باید این سیاست بیشتر پی گرفته و تحکیم شود. مخاطب رادیو، مخاطب سنتی و مدرن است. مخاطبی که رسانه را میشناسد، با فناوری آشناست، هیجان را دوست دارد و در فضای هنری کشور دستی بر آتش دارد. این رویکردی است که رادیو با ایجاد برنامههای شاد، پرطنین و برنامههای مربوط به دغدغه جوانان داشته و دارد و این مسئله در حوزههای محتوایی و ساختاری موجب جذابیت برنامهها در بین جوانان شده است.
رادیو اولین رسانه سراسری است که نقشهای مختلفی را در طول بیش از هشت دهه فعالیت داشته، به نظرتان کدام مأموریت یا نقش رادیو در این دههها پررنگتر بوده است؟
در هشت دهه گذشته که رادیو وارد خانه و جامعه ایرانی شده است، این رسانه در ترویج هنر و موسیقی ایرانی و آشنایی مردمان این مرزوبوم با فراخنای سرزمینی کشورشان نقش داشت و یک پای سیاست، فرهنگ و امنیت ملی شد. همانگونه که نقش آموزگار ملی را در حوزههای مختلف نیز بر عهده گرفت. رادیو همراه خوشیها و ناخوشیهای ملت ایران بود. از روز ۳۰ تیرماه ۱۳۳۲ تا ۲۸ مرداد همان سال، نفیر اخبار خوب و بد شد، تا بانگ بلند اللهاکبر شب ۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۷ که انقلاب اسلامی به پیروزی رسید، ناقوس اخبار تحول و دگرگونی در این خاک و بوم بود. در هشت سال جنگ تحمیلی، چنانچه اخبار ارتحال حضرت امام (ره) و آزادی آژیرهای خطر بمباران هوایی از رادیو شنیده میشد، آزادسازی خرمشهر نیز از همین جعبه جادویی کوچک انتشار یافت. تاریخ دفاع مقدس با رادیو عجین است. کارکردی که رادیو در هشت سال دفاع مقدس داشت، بینظیر بود. خاطراتی که رادیو در این سالها بر جای گذاشت و صدای رزمندگان و مسئولان بود و خبر از فتوحات مختلف میداد، نشاندهنده توفیق رادیو در این حوزه مهم در تاریخ معاصر ایران است.
برای امروز یعنی در دروازه قرن جدید، رادیو چه رسالتی را بر دوش خواهد داشت؟
با عنایت به کارکردهای متعدد رادیو در حوزه تأثیرات اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و عملکرد در حوزههای اطلاعرسانی، آموزش و آگاهیبخشی در اجتماع، به نظر میرسد در دو سطح «اطلاعرسانی» و «فرهنگسازی» در دهههای گذشته، رادیو مأموریتی پررنگ داشته است. خاصه در دوران دفاع مقدس که ملت ایران همواره همراه رادیو و رادیو هم همسنگر مردم بود تا از خاک و کیان ایران اسلامی دفاع کند. امروزه نیز باید رادیو ضمن حفظ تنوعبخشی به برنامهسازی و مأموریتها، مصمم در پی تحقق این دو مؤلفه باشد. «فرهنگسازی اصیل و جذاب و اطلاعرسانی بدون روتوش، لحظهای و مطالبهگرانه» است که رادیو را در سپهر رسانهای کشور تقویت میکند.
چقدر سعی شده است رادیو همگام با فناوریهای روز پیش برود؟
از جمله شاخصهای جهان معاصر، ظهور رسانه به مثابه ابزاری مؤثر در هدایت و کنترل جریان اطلاعات و اخبار است. از تئوری دهکده جهانی مارشال مک لوهان تا نظریههای «جهان شبکهای» دانیل بل و «عصر اطلاعات» امانوئل کاستلز نیز میتوان دنیای امروز و فردا را بر مدار اطلاعات و رسانههای ارتباطی تفهیم و تکریم کرد. در این بین نقش رادیو به عنوان پیشینیترین رسانه در پخش و نشر اخبار و اطلاعات، بسیار مهم و اساسی است و باید خود را با تحولات فناوریهای روز همگام کند. تطبیق مؤثر الکترونیکی (اینترنت)، فعالیت در شبکههای اجتماعی و چندبعدی شدن رادیو نتیجه این تحولات است. رادیو اگرچه قدیمیترین رسانه است، اما رسانه دنیای قدیم نیست، بلکه در ارتباط با همه تغییرات و تحولات جهان، در عرصه تطبیقدهی با حوزههای فناوریهای اطلاعاتی- ارتباطی باید یک گام پیشتر از زمانه بردارد، لذا مانایی کنونی رادیو در سپهر نظام اطلاعرسانی کشور محصول همین همگامی با فناوریهای نوین ارتباطی است. تأثیرگذاری بیشتر و تقویت فرهنگسازی رادیویی نیازمند بهرهگیری بیشتر از فناوری اطلاعات برای «همهگیری»، «همهگونهای» و «همهزمانی» آن است. این رسانه باید با ایجاد پیوست الکترونیکی در فضای وب حضور یابد و تکنولوژی راحتتری را برای تولید محتوا و فرستندگی سیار مدنظر قرار دهد تا از دیگر رسانههای اطلاعاتمحور عقب نماند. به شکل مشخص، از ۱۰ سال گذشته که سازوکارهای فنی در دنیا تغییر کرد، رادیو در بستر وب و اکنون در فضای مجازی فعالیت مستمر دارد. ذکر این نکته ضروری است که ممکن است آینده رادیو در این فضا رقم بخورد و دیگر رادیو در بستر فرکانسی پخش نشود. در این بستر باید در نوع برنامهسازی و انتشار پیام، بهروزرسانی صورت گیرد، لذا ارتقای فناوریهای صداپایه که هم اینک در معاونت صدا در حال بهرهبرداری است، نیازمند اقدامات رو به جلو است و گسترش آن باید همپای نیازهای عوامل تولید و متناسب با نیازهای مخاطبان رخ دهد.
مخاطب امروز رادیو چه اولویتهایی را دنبال میکند؟
مخاطب امروز رادیو در تمامی ابعاد مطالبهگر است، اما دغدغههای فعلی جامعه اولویت اصلی مخاطبان است. رادیو در این بستر با برنامهسازی هنرمندانه میتواند ذائقه مخاطبان را تأمین کند و با توجه به شبکههای متنوع با مأموریتهای مشخص و جامعه هدف معین در رادیو، مخاطب اولویتهای خود را در این رادیوها جستوجو میکند.
اگر مرزی بین مخاطب دیروز و امروز رادیو قائل شویم، مخاطب امروز را چطور تعریف میکنید؟
مخاطب امروز، شنونده دیروز نیست. سلایق و اولویتهای مخاطب امروز رادیو بسیار متنوع است. از مطالبهگری تا انتقال ارزشها، آموزش و تغییر رفتار، فرهنگسازی در عرصه توالی نسلی، پاسداشت زبان پارسی، نشر اخبار سیاست و اقتصاد، حضور فعال و مؤثر در رخدادها، حوادث غیرمترقبه و ایجاد پل ارتباطی میان مردم و حاکمیت از انتظارات ملی از رادیو محسوب میشود. مخاطب دوست دارد خودش را، مشکلاتش را، دغدغههایش را، مطالباتش را و نیازهایش در همه حوزهها را از رادیو بشنود. رادیو باید صدای واقعی مردم باشد.
تلویزیون همیشه با چالشی به نام تأثیرپذیری از جریانهای سیاسی روبهرو بوده است، آیا میتوان ادعا کرد رادیو در این زمینه مستقلتر عمل میکند؟
انتظار عمومی، یک رادیوی مستقل از فضای زدوخوردهای سیاسی و جناحی کشور است که بدون ملاحظه و لکنت زبان و البته در چارچوب منافع ملی به پیشواز تحولات برود. رادیو امروز ضمن توجه به ذائقهها، باید خود نیز بتواند ذائقهسازی کند. پاسخگویی به ابهامات و شبهات معرفتی، سیاسی و فرهنگی که در بستر فضای مجازی تولید میشوند، از دیگر انتظارات از رادیو است، بنابراین رادیو برای اینکه در سپهر رسانهای کشور همچنان مانا ظاهر شود، باید همواره یک قدم از دیگر فناوریهای اطلاعاتی پیشتر یا حداقل همگام باشد، لذا مخاطب امروز فضای مجازی را میبیند، سبک زندگی و شبکههای ماهوارهای را نیز رصد میکند و خود را در گردابی از تحولات مدرنیته، مدگرایی، صراحت لهجه و نسبیگرایی مشاهده میکند. طبعاً رادیو نمیتواند همچنان با همان بانگ گذشته و صدای خشدار سخن بگوید. رادیو باید به مقتضای نیازهای نسلی، الزامات فناوری، تحولات زندگی و توجه به آینده حرکت کند تا انتظارها را برآورده سازد.
