اعدام حاجیعلی رزم آرا و حسنعلی منصور، در دو دوره زمانی متفاوت و از سوی جریانات مذهبی، از نکات در خور بحث و چالش در تاریخ معاصر ایران به شمار میرود و کماکان محل مناقشه است. اثر پژوهشی «چالش مشروعیت در رژیم شاه و قتل نخست وزیران» توسط سیروس فیضی به نگارش درآمده و مرکز اسناد انقلاب اسلامی نیز آن را روانه بازار کتاب ساخته است. مؤلف در دیباچه این تحقیق، نکات ذیل آمده را مورد توجه قرار داده است:
«در دوران رزمآرا، شرایط سیاسی خاصی بر کشور حکمفرما بود. ویژگیهای اصلی این دوره عبارتند از: کمتجربگی و ضعف شخصی شاه، به لحاظ جوانی و سالهای اولیه سلطنتش، فعالیت گسترده سفارتخانههای خارجی و عواملشان در عرصه سیاست ایران که به دنبال یک دوره حضورشان در اشغال کشور شکل گرفته بود و بالاخره آزادی نسبی که به دنبال خلع رضاشاه فراهم آمده و فرصت بسیار خوبی را برای فعالیت سیاسی گروههای مخالف رژیم پدید آورده بود. چالشهای مشروعیت در این دوره، به دنبال مبارزات مربوط به ملی شدن صنعت نفت صورت گرفت و رادیکالیزه شدن گروههای سیاسی- مذهبی نیز در چارچوب توانایی آنها برای انجام اقدامات مسلحانه علیه رژیم مطرح بود. دوره نخستوزیری منصور نیز به لحاظ سیاسی، دورهای خاص و متمایز بود که در پی اوج گرفتن قدرت شاه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و گذار وی از سلطنت به حکومت شکل میگرفت. شاه در این سالها به دنبال کنار زدن زاهدی و ترور کندی، رئیسجمهور سالهای ۶۳ـ ۱۹۶۰ امریکا که قدرت شاه را بهشدت محدود کرده بود، چندان مخالفتی- چه در خارج و چه در داخل- در قدرتنماییهای خود نمیدید و تا حدودی احساس استقلال میکرد. در واقع این توانایی شاه که مصادف با افزایش توان سرکوب نیروهای امنیتی رژیم بود، فعالیتهای سیاسی را بر خلاف دوره رزمآرا، به شدت محدود کرد. با این حال، چالشهای مشروعیتی متعددی در این دوره در پی مخالفتهای گروههای سیاسی- مذهبی با سلطه بیشتر نیروهای بیگانه به ویژه مسئله کاپیتولاسیون صورت گرفت. رادیکالیزه شدن گروههای سیاسی- مذهبی نیز در چارچوب قابلیتهای هیئتهای مؤتلفه اسلامی برای حذف عناصر بیگانهپرست بود. پژوهش حاضر، شامل سه فصل است. در فصل اول، ترور نخستوزیران مورد بحث در چارچوب بحثهای نظری مورد بررسی قرار میگیرد. در این فصل، مقوله مشروعیت و پیامدهای چالش آن از سوی گروههای مخالف بررسی و تلاش میشود تا مشکلات رژیم پهلوی در این حوزه بر اساس دیدگاههای مختلف مطرح شده، نقد و ارزیابی شود. در گفتاری دیگر از این فصل، مسئله رادیکالیزه شدن گروههای مذهبی مورد بحث قرار میگیرد. تعریف ترور، رویکردهای جامعهشناختی و فقهی آن و تفکر حاکم بر گروههای مذهبی در این ارتباط، از دیگر مسائل مورد بحث در این فصل است. فصل دوم به رزمآرا و مسائل مربوط به ترور وی اختصاص دارد. در این فصل، پس از بررسی دوران نظامیگری و سیاسی وی، به مهمترین مسائل سیاسی داخلی و خارجی آن دوران پرداخته میشود. سیاست خارجی کشور در آن دوره، نفوذ نیروهای بیگانه، مسئله نفت و اهمیت سیاسی گروه رزمآرا و پیامدهای آن از مهمترین مسائل مورد بحث در این فصل خواهد بود. در فصل سوم که به منصور و مسائل مربوط به ترور وی اختصاص دارد نیز مسائلی مشابه فصل قبل مورد بحث قرار میگیرد. بررسی اوضاع و احوال سیاسی کشور، نفوذ کشورهای خارجی، اهمیت منطقه و ایران در این دوره از جنگ سرد، حضور نیروهای امریکا در ایران و بالاخره مسئله کاپیتولاسیون از مهمترین مباحثی است که در این فصل مورد بررسی قرار خواهد گرفت. داستان ترور منصور، اهمیت و پیامدهای آن گفتارهای پایانی بحث این پژوهش را تشکیل میدهند...».
