در گفت‌وگوی «جوان» با طراحان صحنه و جلوه‌های ویژه سینما مطرح شد

وجدان فیلمساز مهم‌ترین عامل آسیب ندیدن میراث فرهنگی است

این فیلمساز و عوامل فنی یک فیلم هستند که در مرحله اول با وجود خود باعث می‌شوند به لوکیشن‌های تاریخی آثار سینمایی و تلویزیونی آسیبی وارد نشود و میراث فرهنگی تخریب نگردد.
ابنیه تاریخی به دلایل متعددی به عنوان لوکیشن فیلمبرداری آثار تلویزیونی و سینمایی استفاده می‌شوند. حضور گروه‌های فیلمساز در بنا‌های تاریخی و دارای ارزش فرهنگی، دارای حواشی است که گاه با آسیب‌های جبران‌ناپذیر به میراث فرهنگی همراه بوده است. ویدئویی که در روز‌های اخیر از تخریب یک حمام تاریخی در همدان منتشر شده که به دلیل ساخت سریال «علی‌البدل» دچار آسیب غیرقابل بازگشتی شده است، باز هم نگرانی‌های دوستداران میراث فرهنگی را نسبت به حضور گروه‌های فیلمساز در ابنیه تاریخی دوچندان کرده است. در هفته‌های گذشته ساخت‌و‌ساز گروه تولید سریال «سووشون» در باغ عفیف‌آباد شیراز خبرساز شده بود. «جوان» در گفتگو با سه تن از چهره‌های سرشناس طراحی صحنه، جلوه‌های ویژه میدانی و جلوه‌های ویژه بصری، موضوع چگونگی حضور فیلمسازان در محوطه‌ها و ساختمان‌های دارای ارزش تاریخی را بررسی کرده است.

ساخت دکور تاریخی برای سینمای ایران به‌صرفه نیست
دکتر محمدرضا شجاعی، طراح صحنه و لباس بسیاری از آثار شاخص سینمای ایران که برای آثاری مانند «ایستاده در غبار» و «رد خون» سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر را کسب کرده است، به «جوان» می‌گوید: «فیلمبرداری در لوکیشن‌های تاریخی کاری مرسوم در سینمای همه دنیاست. در سینمای ایران نیز به دلایلی از جمله مسائل اقتصادی، ساخت دکور یا استفاده از جلوه‌های ویژه بصری برای طراحی فضا‌های تاریخی به‌صرفه نیست و برای همین فیلمساز ترجیح می‌دهد مثلاً برای فیلمبرداری درباره محوطه‌ای مثل باغ فین کاشان، از خود لوکیشن اصلی استفاده کند.» شجاعی با تأکید بر اینکه متأسفانه حضور گروه‌های فیلمساز در بنا‌های تاریخی بعضاً منجر به آسیب به خود ابنیه و اکسسوار تاریخی می‌شود، می‌افزاید: «اینکه به ساختمان یا اکسسوار آسیب وارد نشود، بستگی به دقت فیلمساز و گروه فیلمبرداری دارد که امانتدار باشند یا خیر!» طراح صحنه و لباس پیشکسوت سینما ادامه می‌دهد: «فیلمساز باید از ابتدا بداند که چه کار می‌خواهد انجام دهد و این کار را چطور باید انجام داد که آسیبی به ساختمان تاریخی وارد نکند.»

وجدان هنرمند؛ مانع آسیب بافت تاریخی
ایمان کرمیان، طراح جلوه‌های ویژه میدانی و برنده سیمرغ بلورین فیلم فجر برای آثاری مانند «رد خون» و «تک تیرانداز» نیز به «جوان» می‌گوید: «اینکه کار گروه فیلمبرداری در یک ساختمان یا محوطه تاریخی به آسیب به آن محوطه یا ساختمان منجر نشود، در مرحله اول به وجدان آن هنرمند بازمی‌گردد.» کرمیان می‌افزاید: «یک متخصص فنی در زمان کار باید این سؤال را از خود بپرسد که چگونه از امکانات استفاده کنم که آسیبی به میراث فرهنگی وارد نکند.» وی می‌گوید: «کار در ابنیه تاریخی به خواست کارگردان و تهیه‌کننده انجام می‌شود، ولی این مسئولیت با عوامل است که طراحی را به گونه‌ای انجام دهند که آسیب‌زا نباشد.»

حضور ابنیه تاریخی سلیقه کارگردان است
فرید ناظرفصیحی، برنده سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر برای جلوه‌های ویژه بصری فیلم‌های «ابلق» و «چهار راه استانبول» که این روز‌ها مسئولیت طراحی و اجرای جلوه‌های ویژه بصری سریال «سووشون» را بر عهده دارد، در گفتگو با «جوان» درباره تأثیر استفاده از جلوه‌های ویژه بصری در کاهش وابستگی به حضور فیلمسازان در ساختمان‌های تاریخی می‌گوید: «در سینمای جهان، نظرات مختلفی درباره انتخاب لوکیشن فیلم وجود دارد و هر فیلمسازی نظر خاص خود را در این زمینه داراست. برای نمونه کریستوفر نولان در فیلم آخرش یک هواپیمای جنگی را به شهرک سینمایی برد و آنجا چند ساختمان را خراب کرد، در حالی که می‌توانست از جلوه‌های ویژه بصری (VFX) استفاده کند. آیا نولان نمی‌توانست همان تصاویر را با «VFX» بگیرد؟ قطعاً می‌توانست، ولی به دلیل اینکه اینگونه می‌پسندید، از دکور استفاده کرد.»
وی ادامه می‌دهد: «در سینمای ایران نیز اینکه تا چه حد از لوکیشن اصلی استفاده شود یا از جلوه‌های ویژه بصری، به سلیقه و نگاه کارگردان بستگی دارد. بالطبع استفاده از جلوه‌های ویژه بصری دارای هزینه است که باید دید آیا تهیه‌کننده به انجام آن تمایل دارد یا نه!»
ناظرفصیحی با اشاره به اینکه در سریال سووشون نزدیک ۴۰ درصد از سریال در محوطه حیاط می‌گذرد، می‌افزاید: «اینکه برای چنین زمان طولانی از جلوه‌های ویژه بصری استفاده شود، هزینه‌های زیادی به همراه دارد، قطعاً اگر کمپانی نتفلیکس قرار بود چنین سریالی را تولید کند، باید اغلب لوکیشن را با استفاده از جلوه‌های ویژه بصری ایجاد می‌کرد که فضا در کنترل بیشتری باشد، ولی از نظر مالی در داخل ایران محدودیت‌های زیادی داریم و تهیه‌کننده هم قطعاً معذوریت‌هایی دارد.»
طراح و مسئول جلوه‌های ویژه بصری سریال سووشون می‌گوید: «با شناختی که از نرگس آبیار و محمدحسین قاسمی دارم، به خوبی از حساسیت‌های آن‌ها برای آسیب ندیدن میراث فرهنگی باخبرم ولی درباره اینکه حتماً از لوکیشن‌های تاریخی مثل باغ عفیف‌آباد استفاده شود، نظر فیلمساز اهمیت دارد.»
ناظرفصیحی یکی از آسیب‌های استفاده از جلوه‌های ویژه بصری را سخت شدن درگیری حس بازیگر می‌داند و می‌گوید: «ایجاد حس بازیگر در محوطه اصلی خیلی راحت‌تر از فضای جلوه‌های ویژه بصری است که بعضاً فقط یک پرده سبز است، برای همین بسیاری از کارگردان‌ها ترجیح می‌دهند برای داشتن حس بهتر از بازیگر در محوطه اصلی فیلمبرداری کنند.»
مسئول جلوه‌های ویژه بصری فیلم «قهرمان» ادامه می‌دهد: «کار با اصغر فرهادی هم همین ویژگی را دارد، او معتقد است باید در لوکیشن و فضای اصلی فیلمبرداری شود تا بازیگر در اتمسفر محیط حس و تمرکز بهتری داشته باشد، ولی در سریال «خاتون» تقریباً همه نما‌های بیرون شهر، با استفاده از جلوه‌های ویژه بصری ایجاد شده است، بالاخره هر کس تعریف و سلیقه خود را از استفاده از جلوه‌های ویژه دارد.»
ناظرفصیحی در پایان می‌گوید: «قطعاً استفاده از جلوه‌های ویژه بصری و کاهش حضور در ساختمان‌ها و ابنیه‌ای که میراث فرهنگی به شمار می‌رود، می‌تواند از آسیب و خسارت به آن‌ها بکاهد و البته تعهد و مسئولیت‌پذیری مسئولان صحنه و دکور کمک زیادی می‌کند که این خسارت یا پیش نیاید یا به حداقل برسد.»