اواخر تیرماه ۱۴۰۰، بار دیگر موضوع ساخت دیوار مرزی میان ایران و ترکیه مورد توجه رسانهها قرار گرفت. خبرگزاری آناتولی همان موقع اعلام کرد که ترکیه تاکنون ۳ کیلومتر از این دیوار را در طول مرزهایش با ایران در استان وان شرقی که یکی از مقاصد پناهجویان افغانستانی است، ساخته و هدف از تکمیل این دیوار ۶۳ کیلومتری مقابله با ورود مهاجران غیرقانونی است. علاوه بر ساخت این دیوار، آنکارا با حفر بیش از ۱۰۰ کیلومتر گودال و ایجاد دهها برج دیدهبانی میکوشد موج پناهجویان به ترکیه را مهار کند. در این بین، چگونگی موضع ایران درباره تحولات آتی اهمیتی دوچندان خواهد داشت.
رضا عابدی گناباد، دکترای سیاستگذاری ترکیه در گفتگو با روزنامه جوان، با اشاره به سیاستهای ترکیه درباره شرق از دیرباز تاکنون میگوید: «ترکیه همواره نگاه مثبتی به شرق و به عبارتی دیگر، منطقه خاورمیانه و تحولات جهان عرب نداشته است. پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکلگیری جمهوری ترکیه، همواره در سیاست خارجی ترکیه، مقامات این کشور نگران تحولات شرق بودهاند. به ویژه تحولات سوریه، عراق و تجزیهطلبی کردها در محور توجه آنها قرار داشته است، اما از سال ۲۰۰۲، نوعی نگاه مثبت به شرق شکل گرفت که ظرفیت شرقی – عربی و نوعثمانیگرایی مد نظر بود. با این حال، همچنان نگاه منفی به شرق در قاموس این کشور قرار داشت.»
این کارشناس ترکیه درباره ابعادی از پیامدهای ایجاد این دیوار معتقد است: «دیواری که در مرز ایران ساخته میشود، چند سالی است که مطرح شده و با توجه به وضعیت افغانستان و طالبان در ماههای گذشته این موضوع علاوه بر کردهای تجزیهطلب پ. ک. ک و مسائل داخلی این کشور، پررنگتر کرده است. برخی آمارها حاکی از این است که روزانه بین هزار تا هزارو ۵۰۰ نفر به صورت غیرقانونی از مرز ترکیه عبور میکنند. ترکیه از موج مهاجران پاکستان، بنگلادش و آسیای جنوبی نگران است. اخیراً مقامات این کشور هم به بالا گرفتن موج مهاجران اشاره کرده اند.»
او مشکلات داخلی ترکیه را در افزایش نگرانی از وجود پناهجویان مهم ارزیابی کرده و میگوید: «ترکیه در داخل هم با مشکلات فراوانی مواجه است. مشکلات اقتصادی ناشی از شیوع بیماری کرونا و کاهش ارزش لیر به شدت گرفتن گرایشهای ضد مهاجران به ویژه مهاجران سوری در این کشور دامن زده است که این وضعیت تقویت احساسات ملیگرایانه را به دنبال داشته است. همچنین ائتلاف حزب عدالت و توسعه با ملیگراها هم در تشدید نگرش ملیگرایانه بیتأثیر نبوده است. مجموعه این عوامل باعث شده مهاجرهراسی تشدید شود. از طرفی، جمعیت بالای کردها در جنوب و شرق ترکیه با توجه به درگیری میان آنها با عثمانی که ریشه تاریخی دارد نیز در این میان اهمیت دارد.»
عابدی گناباد در اشاره به اهداف پنهانی در پس ساخت این دیوار معتقد است: «نکتهای که در این زمینه مهم به نظر میرسد این است که ترکیه با این دیوارکشی، در واقع به دنبال نوعی باجگیری است. در جریان بحران پناهجویان در اروپا، ترکیه اروپاییها را تهدید کرد که مرزهای خود را باز میکند تا پناهجویان راهی اروپا شوند. در واقع ترکیه میخواهد بگوید که اگر این کشور پناهجویان را مهار نکند، اروپاییها باید بهای آن را بدهند. البته اروپاییها از پناهجویان به عناوینی از جمله نیروی کار استفاده میکنند، اما در اصل با ورود حجم بالایی از پناهجویان، اروپا باید بهای امنیتی آن را هم بپردازد. در شرایط فعلی، ترکیه میخواهد هم در جبهه غرب و از جانب ناتو، امتیازهایی بگیرد.»
این کارشناس مسائل ترکیه در ادامه به آنچه ممکن است ایران با آن مواجه شود پرداخت: «احتمال دارد که ترکیه بخواهد، این دیوار را برای بستن مرزها و محدود کردن ترانزیت کالا به کار گیرد و در واقع آن را به ابزاری سیاسی و اقتصادی برای اعمال فشار به ایران تبدیل کند. با توجه به سوابقی که تاکنون از آنها دیدهایم، البته چنین پتانسیلی را دارند. مهمترین گذرگاه ایران، عراق و سوریه به اروپا از ترکیه میگذرد. احتمال دارد که ترکیه بخواهد در مسائل مهاجرتی، از ایران بخواهد که سختگیری کند و در واقع ایران را با افغانستان طرف کند.»او از آنکارا به عنوان دلالی بزرگ یاد کرده که مثلاً یک روز رژیم صهیونیستی را هدف حمله لفظی قرار میدهد و یک روز دیگر با آنها رابطه خوبی برقرار میکند و از این رو بعید نیست که در این مورد، ترکیه بخواهد به بهانه ایران، عراق و سوریه را تحت فشار قرار دهد.
عابدی گناباد هشدار داد: «سیاست خارجی ایران باید از مجاری دیپلماتیک پیگیر اقدامات ترکیه باشد و گشتهای مرزی تشدید و گشتهای مرزی مشترک تقویت شود. همچنین مهم است که دغدغههای ایران به ترکیه منتقل شود و این نکته برای آنکارا روشن شود که اگر بخواهد این دیوار را به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی علیه تهران تبدیل کند، در این صورت ایران حتماً واکنش نشان خواهد داد.»وی خاطرنشان کرد: «جنبه دیگری که در روابط با ترکیه باید مدنظر داشته باشیم این است که باید تکلیف ایران با ترکیه در افغانستان و منطقه قرهباغ نیز روشن شود. به خصوص با توجه به اقدامات ترکیه در بستن کریدورهای ایران در جنگ قرهباغ و سخنرانی اردوغان در باکو این موضوع اهمیتی دو چندان دارد.»
