رودخانههای پر آب دجله و فرات که بین سه کشور عراق، سوریه و ترکیه در جریان است، موقعیتهایی رابرای برخی از این کشورها ایجاد کرده که بعضی از این کشورها در دیپلماسی دوجانبه نیز از آن استفاده میکنند. اینکه دجله و فرات در مسائل امنیتی، اقتصادی، سیاسی و دیپلماسی بین سه کشور نقش فعالی ایفا میکند شکی نیست اما با افزایش خشکسالی و کم آب شدن منابع آبی عراق و سوریه، ترکیه بازی جدید را بین این کشورها با دجله و فرات شروع کرده که باعث نگرانی دو کشور دیگر شده است. برای پی بردن به این مسأله و تشریح ابعاد بیشتر این بحران گفتوگویی با حسین رویوران کارشناس مسائل خاورمیانه انجام دادهایم که به شرح ذیل از نظرتان میگذرد.
* آقای رویوران دجله و فرات دو رود بزرگی است که عمده منابع آبی سه کشور عراق، سوریه و ترکیه را تأمین میکند و همین امر در دهه اخیر به یکی از عمدهترین اهرمهای فشار برای چانه زنی میان این سه کشور تبدیل شده است. تأثیر آب بر روابط این سه کشور را چگونه ارزیابی میکنید.
- در ارتباط با آب یا کلاً بحث دجله و فرات به عنوان یک مبنا در روابط سه کشور ترکیه، عراق و سوریه، باید گفت که رود دجله به صورت مستقیم وارد عراق میشود که در این زمینه خیلی بحرانی وجود ندارد، دلیلش هم این است که بخشی از منابع آب اصلی این رود بزرگ در ترکیه و بخشی دیگر در داخل عراق است، در قسمت عراق نیز بخشی از آب این رودخانه بازهم از منابع و کوههای ایران سرچشمه میگیرد به عبارتی دیگر سطح آب کوههای مناطق کرمانشاه، یکی از منابع آبریزگاههای سطح رود دیالی است که دجله را تاحدودی تأمین میکند بنابراین سدسازی ترکیه روی دجله برای عراق مشکل چندانی به وجود نیاورده است.
* فرات چی؟آیا رود فرات نیز همین وضعیت دارد؟
در ارتباط با رودخانه فرات وضعیت متفاوت است. اولاً رودخانه فرات نسبت به دجله نزدیک به دو برابر طول دارد، بخش وسیعی از این رود نیز در ترکیه واقع شده و دو رودخانه «فرات سو» و «مراد سو» جمع میشوند و تبدیل به رودخانه فرات میشوند، سدی که ترکیه سر مرز به نام «سد طبقه» به وجود آورده، بخش وسیعی از آب فرات را در ترکیه نگه میدارد که این امر بر خلاف مقررات بینالمللی در امور آب رودخانههاست، ما در ارتباط با رودخانههایی که بین دو کشور واقع شده اند، کنوانسیونهایی داریم اما رفتار ترکیه در این باره هیچ گونه مقرراتی را شامل نمیشود.
* آقای رویوران نقش و سهم سوریه در آب فرات چیست؟
سوریه سد «حافظ اسد» را روی این رودخانه به وجود آورده و بخشی از این آب در سوریه نگهداری میکند و بنابراین عراق که آخرین حلقه از این زنجیره است، دچار بحران شده است، گرچه عراق یک شاخهای از آب در منطقه سامرا و در رود دجله به سمت فرات را از طریق دریاچه «ثرثار» منتقل میکند و سعی دارد کمبود آب را جبران کند، اما منطقه فرات الان دچار بحران جدی است و تقریباً کشاورزی در قسمت فرات با مشکل جدی مواجه شده است.
* مقررات بینالمللی در این زمینه چه قوانینی را حاکم میکند؟ آیا رفتار ترکیه و سوریه طبق قوانین بینالمللی است؟
در این زمینه برای رفع بحران چند نکته قابل توجه است؛ اول اینکه مقررات بینالمللی داریم ولی متأسفانه نه از طرف سوریه و نه از طرف ترکیه رعایت میشود، دوم اینکه بزرگترین شریک تجاری عراق ترکیه است و تاکنون دولت عراق در چارچوب سیاست بازار اقتصادی خودش در مقابل آب از آن استفاده نکرده و ترکیه این سیاستها را آزادانه دنبال میکند، سوم اینکه سوریه پذیرفته که سهمیه آب عراق را افزایش دهد اما این امر مشکل عراق را به طور کامل حل نمی کند، چهارم اینکه نوع ارتباط بین عراق و سوریه نیز خیلی استراتژیک و خوب نیست، مسائل امنیتی و مشکلات امنیتی زیادی بین دوکشور وجود دارد و بدبینیها بین دو کشور زیاد شده و ازطرف دیگر اهرمهای فشار متقابل بین دو کشور وجود ندارد.
* آقای رویوران ترکیه از اینکه مقررات آب بین سه دو کشور عراق و سوریه را رعایت نمیکند چه هدفی دارد؟ مقاصد ترکیه در بحران آفرینی در امور آب و فرات چیست؟
ترکیه با نگه داشتن این آبها در کشورش سعی میکند یک نقش منطقهای از طریق این آبها ایفا کند، به عبارت دقیقتر ترکیه در دهه گذشته طرح شاهلوله صلح را مطرح کرد، اینکه یک شاهلوله از همین سد فرات تهیه شده و یک لوله به سمت جنوب و یک شاخه آن به سمت سوریه، یک شاخه به سمت اردن، یک شاخه به فلسطین اشغالی و یک شاخه نیز به عربستان منتقل شود، از همین رو ترکیه سعی میکرد نقش سیاسی خود را در صلح و معادلات منطقه ایفا کند.
* واکنش کشورهای عربی به نقش ترکیه چگونه بود؟
کشورهای عربی قبول نکردند و گفتند که نوع نگاه ترکیه نگرانی بین اعراب و اسراییل است و چنین مسألهای در منطقه خاورمیانه مشکلی را حل نمی کند، بنابراین این پیشنهاد همچنان به عنوان یک راهکار مطرح است. از آنجا که روز به روز خشکسالی و جمعیت در منطقه رو به افزایش است و کمبود آب روز به روز بیشتر احساس میشود، ترکیه این طرح را همچنان برای خود حفظ کرده و معتقد است که میتواند با آن ایفای نقش کند.
* این طرح منجر به چه امتیازگیریهایی برای ترکیه خواهد شد؟
قطعاً اگر ترکیه تعیینکننده بسیاری از منابع آبی باشد، میتواند نقش منطقهای بین اعراب و اسراییل ایفا کند و از آنجایی که این کشور ارتباط بسیار گستردهای با اسراییل و اروپا دارد و عضو ناتو است، ممکن است این ارتباط را در کمک به رژیم صهیونیستی قرار دهد و در این جهت کشورهای عربی دچار مشکل میشوند. به هرحال یک اهرم جدید علیه کشورهای عربی خواهد بود تا علیه اسراییل.
*چرا؟
در حال حاضر اسراییل با استفاده از آبهای جولان و آبهای دریاچه ذکریا با استفاده از بسیاری از منابع آبی مرزی در لبنان و نهر یرموک در اردن، تقریباً نیازهای آبی خودش را برطرف کرده است در حالی که که کشورهای عربی کرانه باختری با کمبود شدید آب مواجه هستند و اگر آبی از سوی ترکیه به این منطقه وارد شود، علاوه بر درآمد مادی که برای ترکیه دارد، این کشور صاحب یک اهرم فشاری علیه کشورهای عربی خواهد بود که از آن میتواند در جهت پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند.
عبدالحسین مشفق
