علیرضا محمدی
طرح ساماندهی گلزار شهدا به بهانه بهسازی این اماکن مقدس از چند سال پیش در بسیاری از شهرهای کشورمان به اجرا درآمده است. این طرح که از همان ابتدا با مخالفت عدهای از مردم، خانوادههای شهدا و برخی از صاحبنظران قرار گرفت. پس از کش و قوسهای فراوان هنوز در بلاتکلیفی به سر میبرد.
نگاهی به تاریخچه طرح یکسانسازی نشان میدهد که برای اولین بار در شهر مشهد زمزمه مخالفت با آن به گوش رسید. گلزار شهدای این شهر که ظاهراً به عنوان اولین مکان، شاهد اجرای طرح یکسانسازی بود، با اعتراضاتی از سوی خانواده شهدا و بخصوص تشکلهای دانشجویی قرار گرفت و متعاقب آن پای این طرح به گلزار شهدای هر شهری که باز شد، مخالفان خاص خود را یافت.
علت مخالفت با این طرح که بیشتر در بیانیههای دانشجویی تبلور مییافت، بحث نادیده گرفته شدن مسائل فرهنگی و ظرایفی در این خصوص بود. به این معنی که بیشتر معترضان عنوان میکردند طرح ساماندهی، بیشتر یکسانسازی است نه بهسازی و توجهی به معنویت موجود در اینگونه فضاها ندارد. در این خصوص این ایراد مطرح است که نگاه حاکم بر طرح یک دید خشک مهندسی است و یونیفورمسازی باعث حذف فرهنگ اصیل و معنوی موجود بر گلزار شهدا میشود.
البته این اعتراضات همیشه در حد اعلامیههای دانشجویی باقی نماند و در مواقعی به شکایت رسمی نیز کشید. همانند شنیده شدن صدای برخورد بیل و کلنگهای طرح به سنگ مزارهای قطعه 44 بهشتزهرا (س) که به سرعت داد بسیاری از خانوادهها را درآورد.
در این قطعه که مزار 1750 شهید گمنام و 500 شهید با نام را در خود جای داده است، اقدام متولیان امر اندکی تأملبرانگیز بود. چرا که شروع طرح روی مزارهای شهدای گمنام که بالطبع خانوادهای برای دفاع از خود ندارند، شبهات بسیاری را ایجاد کرد. چنانچه به محض رسیدن طرح به قبور 500 شهید با نام، واکنش تند برخی از خانوادههایشان و همچنین مخالفان را در پی داشت که حاصل آن طرح شکایت عدهای از ناراضیان به دیوان اداری بود. شکایتی که در دی ماه 1387 منجر به حکم توقف پروژه از سوی شعبه 28 این دیوان شد.
به هر حال صرفنظر از مسائل حاشیهای، بعد از گذشت سه دهه از پایان دفاع مقدس، لزوم رسیدگی به قبور شهدا به عنوان بخشی از تعلقات ملی ضروری به نظر میرسد. اما چه راهکاری برای اجرای هرچه بهتر چنین طرحهایی وجود دارد؟
برای یافتن پاسخ این سؤال، به گلزار شهدای بهشت زهرا(س) رفتیم تا پاسخ را از زبان مردم و خانوادههای شهدا بشنویم.
مگر میشود به بهشت زهرا(س) بیایی و ناخودآگاه مست تماشای این همه دستهگل خوشبو نشوی؟ مدتی گیج دور خودت بچرخی و حتی یادت نباشد برای چه کاری آمدهای. اینجا با عکسهای خیره شهدا در قابهای کدر و یادگاری هر کدام از آنها که به سلیقه خانوادههایشان درون قابها چیده شدهاند، اجتماعی با سلیقههای جورواجور را به بیننده ارائه میکند که طرح یکسانسازی نابودکننده این اجتماع متنوع است.
این حرفهای مهدی صفوی، 27 ساله و دانشجوی حقوق بود که به عنوان اولین نفر، نظرش را در مورد طرح پرسیدیم. مهدی معتقد بود که فرهنگی در بهشت زهرا (س) طی سالیان شکل گرفته که پایه آن اعمال سلیقه خانوادههای شهدا در تزئین قبور شهدایشان است. فرهنگی که اکنون جزئی از تاریخ دفاع مقدس شده و با یکسانسازی قبور از بین میرود.
فرهنگی که مهدی از آن سخن میگفت روی سنگ مزارها شکل مییابد و انواع وسایلی که درون قابهای فلزی قبور وجود دارند. وسایل شخصی شهدا مثل ساعت مچی، کیف جیبی، کارتهای عضویت سپاه یا ارگانهای مختلف، عکسهای دسته جمعی و... و حتی آرزوهای پدر و مادری برای ازدواج شهید ناکامشان که به شکل آینه و شمعدانی خاک گرفته، سالهاست درون قابها جا خوش کردهاند. فرهنگی نانوشته که به قول مهدی ساعتها انسان را محو تماشای خود میکند.
البته مهدی پیشنهاد خاصی برای بهسازی قبور شهدا نداشت، اما علی صادقی، 32 ساله و دیپلمه، مثال خوبی را به عنوان راهکاری برای این مشکل بیان میکند:
«در گلزار شهدای چیذر چند سال پیش چنین طرحی با هزینه خیلی کمتر از بهشت زهرا(س) اجرا شد. در آنجا تلفیقی از طرح قدیم قبور با طرحی به روزتر و منظمتر صورت گرفت که در معماری جدید چندین اصول در نظر گرفته شده بود: یکی، دادن فضای لازم (اتاقک محل عکس شهدا و...) به خانوادهها بود که همچنان احساس تملک خود را حفظ کنند و سلیقهشان را برای تزئین قبور اعمال کنند و دیگری ماندگاری خوب طرح بود که از طرز ساختش مشخص است سالها پابرجا خواهند بود. برعکس طرح یکسانسازی بهشت زهرا(س) که به نظر من به هیچ وجه به ماندگاری آن توجه نشده است. انگار که مجریان طرح تنها به فکر رفع تکلیف از خود بودهاند و توجهی به نحوه اجرای طرح نداشتهاند.»
اشاره صادقی به عدم ماندگاری قبور قطعه 44 (قطعه یکسانسازی شده) مربوط به نقش بستن عکس لیزری شهدا روی قابهای شیشهای بدون حفاظ بود که امکان شکستنشان بسیار است.
با صادقی در خود قطعه 44 هم صحبت بودم. محلی که به نظر او با شکل خاصی معماریاش حالا بیشتر شبیه یک پارک شده است تا گلزار شهدا! قطعهای که با آبنماها، قبور یک شکل با سنگهای گرانیتی سفید، درختچههای کمارتفاع، نیمکتها و اشکال هندسی به کار رفته در طرحش، تفاوت فاحشی با سایر قطعات گلزار بهشت زهرا (س) دارد.
حضور در قطعه 44 فرصت صحبت با چند خانواده شهدای مدفون در این قطعه را برایم فراهم آورد. مانند همسر شهید اصغر سهیلی و فرزندش، شاهد سهیلی که هر دو از طرح یکسانسازی با شکل و شمایل فعلی راضی بودند و حتی شاهد، نظر مخالفی با صادقی داشت:
«به نظر من مشکل اصلی مخالفان، انس گرفتن با شکل قدیمی گلزار شهداست، وگرنه شکل کنونی بسیار شیک و خوب است و از دید شخص من طرحی بسیار ساده و زیبا دارد.»
شاهد با تأیید حرفهای مادرش که در هنگام اجرای طرح هیچگونه اجازهای از آنها گرفته نشده بود، یکی دیگر از دلایل مخالفان را «لجبازی» به دلیل همین عدم هماهنگی میدانست. اما او هم مانند صادقی از بابت ماندگاری طرح ایراد میگرفت و اینکه: «مجریان طرح باید پیگیر ساختههای خود در برابر گذشت زمان باشند.»
خواهر شهید امیر محمدرضایی هم میگفت که قبل از دیدن طرح با آن مخالف بوده، اما بعد از دیدن زیبایی مزار برادرش اکنون کاملاً با آن موافق است. غیر از آنها، خانواده چند شهید دیگر همانند مادر و برادر شهیدان حمید و داوود بغیری نیز با طرح موافق بودند. نظر عدهای از زائران قبور شهدای گمنام مانند مرتضی ابراهیمینسب و خانم فاطمه مرادی نیز نسبت به طرح مثبت بود.
تشابهی که علی صادقی بین پارکها و قطعه 44 میدید. از دید خیلی از زائرین هم دور نمانده بود و برخی از افراد به جای زیارت قبور، تنها به نشستن روی نیمکتها و گپ زدن با یکدیگر در کنار آبنماها مشغول بودند. حسن احمدی، یکی از زائران، مرا متوجه این مسأله کرد و از اینکه قبور شهدا را تا سطح مکانی برای گفتوگوهای خودمان پایین بیاوریم، ابراز ناراحتی میکرد.
در گفتوگو با مخالفان و موافقان طرح، هیچکدام نظر خاصی نسبت به نحوه اجرای آن نداشتند و غیر از یکی، دو نفر باقی افراد تنها به ابراز توافق یا مخالفت خود پرداختند. اما در این بین محمدمحسن شریفطبع، رئیس مرکز فرهنگی گلزار شهدای بهشت زهرا(س)، پیشنهاد جالبی داشت که در پرسش با همه سؤال شوندگان، همگی با آن موافق بودند.
پیشنهاد شریف ساخت یک ماکت اولیه از طرح بود که با قرار دادن آن در معرض بازدید عموم و همچنین هنرمندان، ابتدا تمامی ایرادات طرح گرفته شود و بعد از آنکه یک طرح جامع و کامل و البته مناسب با موازین فرهنگیمان انتخاب شد، سپس اقدام به اجرای طرح شود.
شریفطبع خود نیز از مخالفان سرسخت طرح کنونی بود و یکسانسازی را مخالف با شاخصسازی میدانست: «رهبر انقلاب در جایی فرمودهاند که باید برخی از شهدا را برای مردم برجسته کنیم تا جوانان باقی شهدا را به چشم آن شهدا ببینند. اما طرح یکسانسازی بیشترین ضربه را به چنین دیدی میزند و با یکسانسازی قبور هیچ شاخصهای برای هیچ شهیدی باقی نمیماند. به عنوان مثال شهیدلشکری که بعد از 18 سال اسارت به وطن بازگشت و رهبر انقلاب ایشان را سالار آزادگان لقب دادند، چرا نباید مزار او هیچ شاخصهای با سایر مزارها داشته باشد؟ به نظر من طرح یکسانسازی بسیاری از این ارزشها را نادیده گرفته است.»
روزی که من به بهشت زهرا (س) رفتم عدهای توریست از کشورهای اروپایی مشغول تماشای گلزار شهدای بهشت زهرا(س) با چیزی حدود 30 هزار شهید بودند. قطعهای از تاریخ کشورمان با شهرتی بینالمللی، خدا کند چنین تاریخ پرافتخاری را فدای کجسلیقگیها و لجبازیهای خودمان نکنیم.
