محمدرضا سوري
شرايط آب وهوايي در خراسان شمالي ازجمله دلايلي است كه موجب شده تا اين استان در زمينه توليدات كشاورزي، باغي ،دام ،طيور وآبزي پروري به عنوان يكي از قطب هاي مهم دراين زمينه به شمار آيد كه علاوه بر تامين نيازهاي استان گوشه چشمي نيز به صادرات آن به ديگر مناطق كشور داشته باشد ،اين درحالي است كه خراسان شمالي حتي مي تواند در زمينه صادرات اين محصولات به خارج نيز داراي رتبه خوبي باشد مساله اي كه به شدت مرد غفلت قرار گرفته است .
درميان صدها محصول توليدي اين استان بايد نامي از پشم توسط دامداران وعشاير توليد مي شود نام بردكه درحال حاضر به دليل بي توجهي به بازار يابي واستفاده از فن آوري ها نوين مورد غفلت قرار گرفته است.
******
جداي از توليدات قابل توجهي از محصولات كشاورزي وباغي در خراسان شمالي در حال حاضر دامداران وعشاير استان با پرورش تنوعي از انواع دام ازجمله بیش از دو میلیون رأس دام سبك سالانه حدود 2000 تن پشم تولید كنند.
اين درحالي است كه بي توجهي به تبديل اين پشم ها به نخ كه در صنعت بافت قالي وقاليچه كاربرد فراوان دارد موجب شده تا نخ كه یکی از مواد اولیه مورد نیاز تولید آن است از خارج استان تأمین شودوعملا هزاران بافنده زن خراسان شمالي براي تامين نخ مورد نياز خود نيازمند به واردات نخ هاي چيني وكم ارزش كه به شدت بر كيفيت توليد دست بافتهاي آنها تاثير منفي مي گذارد باشد.
با اين وجود آمارها نشان مي دهد، در سال جاري ۱۷۷۹ تن پشم از خراسان شمالی به خارج از كشور قاچاق شده است.
خام فروشي به دلبل نبود فن آوري
با وجود آنكه توليد قالي وقاليچه از مهمترين صنايع دستي زنان روستايي وعشاير خراسان شمالي به حساب مي آيد كه براي توليد آن نياز يه پشم است، اما نبود صنايع تبديلي براي تيديل پشم به نخ از جمله مشكلاتي است كه سبب شده تا پشم هاي توليدي روي دست دامداران عشاير وروستايي مانده ودربيشترموارد آنها مجبورشند تا اين محصول خودرا با رايگان به پشم چينان ارزاني كنند.
به گفته شاهدان با وجود اينكه ، قالی و گلیم بافی یکی از شغلهایی است که تعداد زیادی از زنان خانوار این استان مشغول به آن هستند و نخ نيز یکی از مواد اولیه مورد نیاز تولید آن است وعليرغم توليد 2000تن پشم در استان ، با اين حال نخ مورد نياز آنها از خارج استان تأمین میشود .
مدیر کل عشایری خراسان شمالی با بيان اينكه ۱۲۰۰ تن پشم تولیدی خراسان شمالی در استان استفادهای ندارد مي گويد:«البته به سرمایه گذاران بخش خصوصی پیشنهاد داده در این حوزه سرمایهگذاری و اقدام به راهاندازی واحد تولیدی ریسندگی کرده و برای فرآوری پشم و روغن آن سرمایهگذاری کنند.»
رضا قلي پور مي افزايد:« چندی پیش نیز یک سرمایهگذار نیوزیلندی به این استان سفر کرد و بازدیدی از حوزه عشایری این استان داشت و به دنبال آن هستند تا این سرمایهگذار را با شرکت تعاونی در شیروان ارتباط دهند تا در این حوزه سرمایهگذاری انجام شود؛ طرح لازم در این رابطه تهیه شده اما هنوز اقدام عملی خاصی انجام نشده است.»
از آنجا كه پشم هاي توليدي در استان به دليل نبود صنايع تبديلي مشتري ندارد لذا برخب از توليد كنندگان پسشنهاد داند كه دست گاه نخ ريسي در اختياراستفده كنندگان قرار بگيرد.
رئیس اداره عشایری شیروان با تاييد اين موضوع مي گويد :« از آنجایی که قیمت پشم در این استان بسیار پایین است، پشمهای تولیدی توسط دامدارهای عشایر این استان به مدت یک تا دو سال دپو شده است.»
علی ابراهیمی، مي افزايد:« حتی در بسیاری از مواقع دامدار از پشم چین درخواست میکند که پشمهای دامهای آنها را به صورت رایگان بچیند و در مقابل آن پشمهای چیده شده را برای خود بردارد. پشمهای دامهای عشایر در این استان خریدار ندارد و همین امر سبب شده که بسیاری از آنها پشمهای چیده شده را رها کنند.»
اين درحالي است كه در این راستا قرار بر این شده تا طرحی اجرا شود که به هر خانوار عشایر یک دستگاه پشم ریسی اعطا شود تا پشمهای چیده شده تبدیل به نخ شوند و نخهای تولیدی به فروش برسد.
به گفته اين مسئول از آنجا كه قیمت هر دستگاه دو تا سه میلیون تومان است که قرار بر این شده تا اعتبار لازم برای خرید آن نیز از طریق یکی از مؤسسات مالی تأمین شود.
تغيير ذائقه وقاچاق پشم
درحالي كه در گذشته مقدار زیادی از پشم تولیدی در تولید محصولاتی همچون لحاف، تشک استفاده میشد اما در حال حاضر این کالا از محصولات دیگری همچون لایکو و … استفاده میشود.
اين درحالي است كه به گفته كارشناسان ، فقط ذائقه مردم برای استفاده از پشم در استانهای خراسان شمالی، جنوبی، رضوی، سمنان و مازندران تغییر یافته است.
محقق مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی با تاييد اين موضوع مي گويد:« یکی از عللی که پشم تولیدی در خراسان شمالی مورد استقبال قرار نمیگیرد آن است که قطر پشم بیش از ۳۵ میکرون است و از سوی دیگر پشم تولیدی رنگی است و زمان رنگرزی، رنگ به خود نمیگیرد.»
حسن علمي مي افزايد:«از آنجا كه پشم های قرمز رنگ در فرآیند رنگرزی فقط رنگ قرمز را به خود جذب میکند و پشمهای با رنگ سیاه فقط رنگ سیاه را به خود جذب میکند و پشم سفید است که قابلیت رنگ کردن به انواع رنگها را دارد. از سوی دیگر درون پشمهای خراسان شمالی "ژار" (خر مو) وجود دارد و زمانیکه آن وارد پشم میشود به هیچ عنوان رنگ نمیگیرد.»
اين درحالي است كه در زمانهای گذشته پشم منطقه خراسان فقط برای گبه بافی و نمد بافی استفاده میشد.
همچنين برخی از دامداران مقداری از پشم موجود بر روی بدن دام را با اسپریهایی که دارای رنگ شیمیایی است رنگی میکنند که این مواد مانع جذب رنگ پشم به هنگام انجام عملیات رنگرزی میشود و به همین دلیل بسیاری از کارخانههای تولید نخ، از خریداری این گونه پشمها خودداری میکنند.
از طرفي طول و قطر الیاف در ناحیه گردن، شکم و گرده دام متفاوت است و بسیاری از دامداران به هنگام چینش، این پشمها را با یکدیگر مخلوط میکنند که این امر موجب پایین آمد کیفیت پشم و قیمت آن میشود.
برای اینکه ارزش اقتصادی پشمهای تولید شده در این استان افزایش یابد باید به دامداران آموزش داده شود که پشمها را با یکدیگر مخلوط نکنند و از سوی دیگر پشم چینهای ماهر در استان تربیت شوند.
به منظور استفاده ازپشم هاي توليدي تاکنون طرحهای مختلفی برای استفاده از پشم و بالا بردن ارزش اقتصادی آن مطرح شده است،كه از جمله مي توان به استفاده از پشم برای تولید مواردی همچون کف خودرو و …اشاره كرد موضوعي كه موجب شده تا حتی با ایران خودرو و سایپا نیز مذاکره شود.
به گفته محقق مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی طرح راهاندازی استحصال چربی پشم دام ارائه شد که این چربی از آب پشمهای شسته شده به دست میآید و در ایران چنین کارخانهای وجود ندارد.
علمي با اشاره به اینکه در پشم دام چربی به نام لالوئین وجود دارد، مي گويد: «از این چربی برای استفاده در لوازم آرایشی و صنعت چسب سازی استفاده میشود. این پیشنهاد به استانداری داده شد و آنها قول دادند تا جاییکه امکان دارد از این طرح حمایت کنند اما در حال حاضر طرح رها شده است .»
همچنين ،طرح تولید موکت پشمی که در کشورهایی همچون افغانستان از آن استفاده زیادی میشود نیز ارائه شده است كه اتفاق خاصی در این خصوص نیز تاکنون نیفتاده است.
ازآنجا كه براي صادرات پشم توليدي نياز به رعايت الگوهاي بهداشتي است ، كه درحال حاضر اين مهم كمتر مورد توجه قرار گرفته است به طوري كه به گفته مسئول اداره قرنطینه دامپزشکی خراسان شمالی، سالانه حدود ۲۰۰۰ تن پشم در این استان تولید میشود، كه از این میزان فقط طی سال جاری ۲۲۱ تن با صدو ر مجوز دامپزشکی از این استان خارج شد.
ابراهیم تقوایی با اشاره به اینکه مابقی پشمهای تولیدی نیز به صورت غیرمجاز و قاچاق از استان خارج شده است، تصریح مي كند:» نبود مراکز خرید انبوه این محصول و همچنین پایین بودن قیمت آن موجب شده تا تمامی پشمهای تولیدی كه از این استان خارج مي شود،غیربهداشتی بوده و مخاطراتی همچون انتقال بیماریهایی از قبیل سل، تب مالت، شاربن و … را به همراه داشته باشد.
