قره‌داغ‌ مناسب براي مناطق خشك وسرمايه اي براي كشاورزي

گياهي كه شن‌های روان را تثبيت وكام را شيرين مي كند

 محمدرضا سوري

درحالي كه خشكسالي ها وكمي بارش در بيشتر استانهاي كشور سبب شده تا بافت گياهي آنها كم كم از بين رفته وشرايط را براي جولان ريزگرد ها مهيا كند. اين در شرايطي است كه برخي از كشتها ضمن جلوگيري از اين معضل زيست محيطي مي تواند براي مردم منطقه اشتغال ودرآمد زايي ايجاد كند.

دراين ميان گياه قره داغ  ازجمله نباتاتي به شمارمي رود كه علاوه بر مقاومت در برابر خشكسالي مي تواند در صنايع غذايي ودارويي كار برد فراواني داشته باشدموضوعي كه به گفته رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی روسیه توانسته با كاشت اين گياه  ضمن مقابله با ريزگردها در زمينه توليد وانواع شربت ونوشابه  وصادرات آنها گام هاي خوبي را بردارد.

*******

وقوع خشكسالي ها دراستانهاي مختلف كشوراز جمله ،خراسان جنوبي، سيستان وبلوچستان ، يزد ، كرمان،مركزي، اصفهان وخوزستان سبب شده تا به شدت  پوشش گياهي اين مناطق تحت تاثير قرار بگيرد.

ازآنجايي كه خشك سالي سبب شده تا موضوع كاشت گياهان جايگزين به شدت مورد توجه قرار بگيرد، لذا اين مهم موجب شده تا كارشناسان کشاورزی و منابع طبیعیبراي مقابله با اين موضوع كشت گياهاني را پيشنهاد دهند كه به حداقل ممكن آب نياز داشته وعلاوه برآن محصولي را توليد كند كه براي بهره برداران ايجاد شغل ودرآمد كند.

بررسيها نشان مي دهد در سالهاي اخير براي مقابله با كم آبي وخشكسالي كشت گياهاني كه به حداقل آب نياز دارند از سوي كارشناسان كشاورزي پيشنهاد شده است .

يكي از كارشناسان كشاورزي دراين خصوص مي گويد:«كاهش بارندگي ها وادامه دار بودن خشكسالي ها درمناطق مختلف كشورسبب شده تا كشت محصولات پر آبي كه دراين مناطق كشت مي شد در حال حاضر امكان پذير نباشد.»

علي رستني مي افزايد:«لذا اين مهم موجب شده تا گياهاني كه به حداقل آب نياز دارند براي كشت پيشنهاد شود.»

وي ادامه مي دهد:«هم اكنون گياهان مقاوم به آب از جمله ، زرشک ، گل محمدی ، عناب ، پسته ، انجیر ، انگور  مو  ، زیتون ، بادام ، کنار ، خرما پيشنهاد مي شود كه با توجه به شرايط هر منطقه مي توان اقدام به كشت آنها كرد.»

قره داغ گياهي پر درآمد واشتغال زا 

يكي از گياهاني كه به شدت به كم آبي مقاوم است قره داغ است درحالي كه بسياري از افراد از خواص آن اطلاعي ندارند كارشناسان آشنا با آن معتقند كه اين گياه در صنايع دارويي ومواد غذايي ازجمله ساخت انواع شربت ونوشابه كابرد فراواني دارد.

رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی درتاييد اين موضوع مي گويد:« با وجود فراواني گياه قرداغ در برخي از مناطق ،ایران هنوز درخصوص استفاده گسترده از گونه ‌گیاهی قره‌داغ تحقيقات كاملي انجام نداده است درحالی که روسیه در این خصوص اقدامات جالب توجهی انجام داده و برای مثال از این گیاه نوشابه تولید می‌کند.»

غلامرضا گودرزی با اشاره به ارزشمند بودن گیاه قره‌داغ که گونه‌ای کاملا بومی کویر میقان اراک است، مي افزايد: «مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع‌طبیعی استان مرکزی مطالعات گسترده‌ای در حوزه گونه ‌گیاهی قره‌داغ داشته است و آماربرداری از تیپ‌های موجود قره‌داغ در کویر میقان نیز به صورت 100 درصد انجام گرفته است.»

بررسيها نشان مي دهد يکی از مهمترین و اثربخش‌ترین کارایی های این گیاه تثبیت شن‌های روان است که ‌شاهکاری را در کویر میقان رقم زده و در کنار این اهمیت بالا در حوزه صنعتی نیز کاربرد بالایی دارد.

از طرفي ، قره‌داغ بواسطه رنگ‌زا بودن کاربرد بالایی در صنعت رنگ‌سازی دارد که در ایران مورد توجه قرار نگرفته است.

با وجود اينكه  50 نوع آلکالوئید در این گونه گیاهی وجوددارد، اما  تاکنون در ایران و مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی در خصوص این نوع آلکالوئیدها مطالعاتی صورت نگرفته است اين درحالي است  که این گیاه ترکیبات آلی مهمی را در خود جای داده است و جای بررسی بالایی دارد و همین امر گواه بر این مهم است که تحقیقات بر روی قره‌داغ گستره وسیعی دارد که تاکنون انجام نشده است.

رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی دراين خصوص مي گويد:« روسیه تاکنون اقدامات مهمی در حوزه بررسی و بهره‌برداری از قره‌داغ انجام داده است و حتی برخی از نوشابه‌های تولیدی در این کشور دارای منشا قره‌داغ است.»

گودرزي ، با بیان اینکه اگر موارد تحقیقاتی به مرکز فرستاده  شود، قطعا مطالعات درخصوص این گونه گیاهی انجام می‌گیرد، مي افزايد: «البته این مرکز عوامل تهدیدکننده این گونه گیاهی را مورد واکاوی قرار داده است، قره‌داغ در حالت طبیعی که مورد آبیاری قرار نگیرد از سفره‌های آب زیرزمینی تغذیه می‌کند و به شدت نسبت به سطح این سفره‌ها حساس است.»

با وجود مقاوم بودن اين گياه به خشكسالي ،  بواسطه کاهش بارندگی‌ها در سال‌های اخیر سطح آب‌های زیرزمینی کاهش یافته و بواسطه حساسیت شدید قره‌داغ نسبت به این امر شاهد خشکی گیاه در منطقه کویری میقان هستیم و هرساله مقداری سطح خشکی قره‌داغ در منطقه افزایش می‌یابد. كه یکی از راه‌های نجات این گیاه کمک به افزایش سطح آب‌های زیرزمینی است.

اهميت بالاي گياه "قره داغ "

"قره داغ"، گیاه ارزشمندی است که در سال های اخیر به عنوان یکی از گونه های مناسب در طرح های بیابان زدائی استان خراسان رضوی مورد  استفاده  قرار می گیرد.  به منظور ارزیابی میزان سازگاری، بذر آن برای نخستین بار از استان مرکزی  و از کویر میقان اراک  به خراسان رضوی وارد شد، اما پس از چندی رویشگاه طبیعی این گیاه در شهرستان های گناباد و بردسکن شناسائی شد. پراکنش جغرافیایی آن در ایران ، از بلوچستان تا خراسان ، در شوره زارهای بیابانی مانند کویر میقان اراک ، سواحل دریاچه نمک کویر و کویر غول آ باد گسترش یافته است. این گیاه در خطوط همباران ١٠٠ میلیمتر به بالا قرار دارند. همچنین دامنه ارتفاعی رویشگاه آن بین ٨٠٠تا ١٧٠٠متر از سطح دریا ( کویر میقان) متغیر است. قره داغ گیاهی است هرمافرودیت، درختچه ای تیغ دار از خانواده Zygophyllaceae   و جنس  Nitraria که دارای 6  گونه می باشد و گونه موجود در این منطقه به نام schoberi (شوبری) می باشد. ارتفاع آن 1.5 متر و قطر تاج گاهی بیش از 2 متر می باشد. ساقه های جوان  گیاه سفید کرکدار، ساقه های مسن قهوه ای بدون کرک، گل ها متناوب ساده، سفید رنگ، گل آذین گرزن باز، برگ ها مستطیلی قاشقی یا نیزه ای به طول 50 و عرض 7 تا 4 میلی متر و میوه آن کروی به قطر 15 تا 5 میلی متربه رنگ قرمز تیره می باشد. شروع رشد رویشی این گیاه اواخر اسفند تا اواسط فروردین گل دهی اواخر فروردین تا اوائل اردیبهشت، تشکیل میوه اواسط خرداد، بذر دهی اواخر خرداد، ریزش بذر از اواخرتیر می باشد. شروع خزان برگ ها از اواخر آبان و خواب زمستانه با کاهش دما آغاز می گردد. قره داغ سدي دربرابر حرکت شن های روان و ریزگردها كوير ميقان کویر میقان به وسعت ۱۲۰ کیلومترمربع در 15 کیلومتری شمال شرقی اراک واقع است و تاثیر تغییر اقلیم آن به شدت بر کیفیت زیست ساکنان این منطقه اثرگذار است و بی توجهی به ساختار اقلیمی و گیاهی این منطقه ایجاد چشمه های شن را به همراه دارد، لذا وجود گياه قره داغ كه به گفته كارشناسان بیش از 100 سال است که این گونه در حاشیه روستای داود آباد وجود دارد موجب شده تا ريزگردها دراين منطقه مهار شود. مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی در تاييد اين موضوع مي گويد:« قره داغ به دلیل ساختار فیزیکی می تواند شن های روان را زیر شاخ و برگ خود جمع آوری و از حرکت آنها جلوگیری کند به طور میانگین هر بوته این گیاه می تواند حدود 40 تن شن روان را مهار کند.» گیاه قره داغ در کویر میقان اراک موجب شده شهرهای اراک، داود آباد، کمیجان و فرمهین از تهدید گرد و غبار رهایی یابند. این گیاه علاوه بر تاثیر فراوان در تثبیت شن های روان در کویر از خواص پزشکی نیز برخوردار است که اثرات زیست محیطی آن در کویر میقان بیشتر مورد نظر اداره منابع طبیعی استان مرکزی بوده و برای بهره گیری از این مزییت نیازمند حضور کارشناسان حوزه پزشکی در این حوزه است.  يوسف يوسفي مي افزايد: هم اکنون 490 هزار هکتار از مساحت استان مرکزی را کویر و اراضی بیابانی به خود اختصاص داده که از این میزان 50 هزار هکتار آن را کویر میقان اراک و 440 هکتار بقیه آن را اراضی بیابانی تشکیل می دهد که در هفت شهر استان واقع شده است.» به گفته وي از آنجا كه کاشت گیاه قره داغ به دلیل بالا بودن سطح آب های زیر زمین در کویر میقان اراک و برای تثبیت و مهار شن های روان در این منطقه آغاز و توسعه یافته است كه اين مهم سبب شد تا اين منطقه به زیست گاه اصلی گیاه قره داغ تبدیل شود.

شرایط محیط رشد: قره داغ درختچه ای مقاوم به خشکی، دارای انشعابات فراوان از بن گیاه، ساقه ها اغلب به صورت ساقه های خوابیده و خمیده که شکل کپه ای نسبتاً حجیمی را به گیاه می بخشد. این درختچه در حاشیه دریاچه های نمک با خاک های عمیق، رسوبی و شور که دارای بافت متغیر است، رویش دارد. علاوه بر این در خاک های گچی و آهکی که دارای محدودیت زهکشی بوده نیز زندگی می کنند. انشعابات ساقه ها در اثر تماس با خاک مرطوب پیرامون گیاه، ایجاد ریشه های نابجا کرده و این امر در توده ای شدن گیاه به فرم کپه ای کمک می کند. بنابراین از جمله روش های تکثیر گیاه علاوه بر روش تهیه قلمه، توسط بذر نیز ازدیاد می شود. قره داغ گیاهی است آفتاب دوست که با توجه به دامنه وسیع سازگاری آن در خاک های اسیدی، قلیائی و شور و نیز خاک های سبک تا سنگین و علاوه بر آن به علت مقاومت در برابر محدوده های حرارتی (50 تا 30- درجه سانتیگراد) و نیز امکان تکثیر و ازدیاد از طریق بذر و ریشه های نابجا، گونه بسیار مناسبی برای احیاء اراضی بیابانی و کویری می باشد. این گیاه می تواند در تثبیت بیولوژیکی تپه های شنی  حاشیه پلایاها و مناطق کویری مورد استفاده قرار گیرد. توانائی ایجاد ریشه های نابجا و امکان توسعه گیاه بر روی تپه های ماسه ای توانسته است در اکثر مناطق رویشگاهی، جلوه های زیبائی را درکویر لم یزرع به نمایش بگذارد. از جهت این گیاه می تواند در طرح های اکوتوریسم بیابانی نقش مهمی را ایفا نماید. حفاظت از این گونه و توجه به توسعه آن امری ضروری است.

استفاده از قره داغ در ایران به عنوان یک گیاهی حفاظتی است که علوفه قابل توجهی نیز تولید می نماید. این گیاه به دلیل پائین بودن تنوع گونه ای دارای رویشگاه حساس و شکننده می باشد. در برخی از کشورها از میوه آن که دارای طعم مطبوعی است به صورت پخته یا خام به عنوان آجیل زمستانه استفاده می شود. استفاده از این گیاه در رنگرزی گزارش شده است. دانه قره داغ ارزش غذائی برای دام و وحوش دارد. برگ ها وشاخه های جوان برای تعلیف دام سبک مناسب است. قره داغ با داشتن گل های فراوان و میوه های الوان و زیبا می تواند به عنوان یک گیاه زینتی در پارک ها و منظر سازی جاده ها در مناطق کویری نیز مورد توجه قرار گیرد. استفاده داروئی از این گیاه ناشناخته است. پراکنش این گیاه در شرق وجنوب شرق اروپا (روسیه، اوکراین و رومانی)آسیا (ترکیه، ایران و افغانستان) منطقه قفقاز (ارمنستان، آذربایجان و گرجستان) آسیای میانه (قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان) و چین گزارش شده است.