حوريه ملکي
در شمال استان خوزستان شهري واقع شده با سابقه اي چند هزار ساله که بافت تاريخي اش گواه قدمت و زيبايي هايش است. دزفول با بناهایی چون خانه های قدیمی ، مساجد ، ساباط ، حمام و دیگر آثار منحصر بفرد از جمله شهرهای تاریخی ایران به شمار می رود که بسیاری از آثار و بناهای تاریخی آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. اما امروز مشکلات متعدد در بافت تاریخی اين شهر و کارساز نبودن تدابیر و اقدامات کوچک سازمان های متولی، باعث مرگ تدریجی این مجموعه آجری شده است.
***
بیش از 200 هکتار بافت قدیم دزفول مجموعه ای از آثار معماری است که رابطه میان اجزا و فرم حاصل از ترکیب آن ها، علاوه بر نمایش مهارت های فنی و هنری، تصویرگر گوشه ای از جریان زندگی معاصر در این خطه است.
در معماری بافت تاریخی دزفول به شایستگی آرمان ها و نیازمندی های انسان عصر خود شکل یافته که هنوز هم در گوشه گوشه آن می توان نمودهایی از آن را یافت. با این همه در چندین دهه گذشته کمتر مورد توجه قرار گرفته است و این خود باعث از دست رفتن محلات قدیمی ، بناها و فضاهای معماری کهن بسیاری گشته است و از سوی دیگر هرچه زمان می گذرد حلقه محاصره گسترش شهر جدید بر گرد محلات قدیمی تنگ تر شده و آثار و علائم حیات در آنها بیشتر از دست می رود.
*تاريخ نيازمند مرمت است!
بافت تاریخی دزفول یکی از ارزشمندترین مجموعه های شهرسازی کشور است که در کوچه پس کوچه های آن می توان قرن ها هویت و اصالت معماری و تمدن ایرانی را جستجو کرد. سرمایه ای که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمندیم تجسمی از مدرن ترین مفاهیم دانش روز دنیا است که کالبدی آجری ساخته معماران اصیل دزفولی بر تن دارد.
اين ها بخشي از حرف هاي محمدآذرکیش مدیرانجمن دوستداران و پژوهشگران شهرستان دزفول است که مي گويد: با این همه، این سرمایه ارزشمند نیازمند مرمت، بهسازی و توجه مداوم است و در این راستا نهادهای مختلفی متولی حفاظت و حراست از آن شده اند اما به شکلی که شایسته آن باشد تاکنون به آن رسیدگی نشده است.
وي ادامه مي دهد: با وجود اینکه در راستای حفظ هویت تاریخی و آجری بافت تاریخی، ضوابطی از سوی نهادهای متولی مشخص شده، اما در عمل با بازدید از این بافت تاریخی، شاهد ساخت و سازهایی خلاف ضوابط قانونی میراث فرهنگی کشور هستیم که بر پیکره این سرمایه ملی زخم های جبران ناپذیری وارد می کند.
چندي پيش معاون استاندار و فرماندار ویژه دزفول نيز در خصوص کم توجهی به بافت ارزشمند تاریخی این شهر هشدار داده و گفت: نظارت و برنامه ریزی مناسب برای حفظ و مرمت بافت قدیم دزفول به عنوان میراثی گرانبها ،در گذشته به اندازه کافی نبوده است.
حبیب اله آصفی افزود: بافت قدیم در دزفول بسیار وسیع است و متاسفانه در گذشته نظارت ، بررسی و برنامه ریزی مناسب جهت حفظ و مرمت این آثار ملی و رسیدگی به این میراث گرانبها به حد کافی نبوده است.
وی افزود: دزفول به عنوان شهر آجر ایران شناخته می شود و می بایست دستگاه های ذیربط در صدور پروانه ساخت و ساز در این بافت حساسیت بیشتری داشته باشند و در جهت سوق دادن مبلمان شهری به سمت هویت و بافت اصیل این شهر به درستی تصمیم گیری کنند.
*بافتي که مي تواند مولد معضلات باشد
بهر حال در کنار تمام هشدار ها و ابراز نگراني ها ، بافت تاریخی دزفول که با ورود به کوچهپسکوچههای آن احساس ناب حضور در تاریخ به آدم دست میدهد و با معماری زیبا و آجری خود چشم هر بینندهای را به تماشایی توام با لذت دعوت میکند این سالها حال و روز مناسبی ندارد.
بافتی که با گذشت قرنها هنوز نیز بهعنوان یادگار اعصار تاریخی دزفول به حیات خود ادامه میدهد اما در چند سال اخیر شاهد از بین رفتن و تخریب بخشهای مهمی از بناهای باارزش در این مجموعه تاریخی بودهایم.
اقدام ناخوشایند ساکنان بافت در مدرن کردن نمای منازل، کمتوجهی به فضای ظاهری بافت به خصوص از سوی ساکنان و کارساز نبودن تدابیر کوچک سازمانهای متولی در راستای حفظ، مرمت و احیای این بافت به دلایلی همچون کمبود بودجه از جمله معضلات گریبان گیر این گنجینه تاریخی است که در چند سال اخیر دل دوستداران میراث فرهنگی را به درد آورده است.
معصومه جهانی کارشناس ارشد برنامه ریزی نوسازی و بهسازی ، کم توجهی به بافت تاریخی دزفول را موجب تاثیر منفی و آسیب های جبران ناپذیری مي داند و معتقد است: علاوه بر تخریب و نابودی بناهای ارزشمند، مولد مکانی برای افزایش جرم ، بزهکاری و موجب گسترش آلودگی محیطی در محدوده شهر شده و چهره نامطلوبی به شهر و بافت ارزشمند می دهد.
وي ادامه مي دهد:از مهمترین مسائلی که باید توجه ویژه ای به آن داشت، تفاوت بین بافت قدیم و بافت فرسوده است. بافت قدیم بافتی با ارزش است که نشان دهنده هویت، فرهنگ و تاریخ یک منطقه است درحالی که بافت فرسوده بافتی است که فرسودگی در بافت و عناصر درونی آن، به علت فقدان برنامه، توسعه و عدم نظارت کافی بر شکل گیری بافت به وجود می آید و هیچ گونه ارزش تاریخی ندارد، یعنی سازه هایی که در هنگام شکل گیری آن از هیچگونه مصالح مرغوب استفاده نشده و با گذشت زمان نه چندان طولانی دچار فرسودگی شده اند.
این عضو انجمن دوستداران و پژوهشگران دزفول مي گويد: بافت دزفول یک بافت تاریخی است که از جنبه های فرهنگی، هویت بخشی، اجتماعی، معماری و حتی مذهبی دارای حرف های بسیاری در سطح ملی است، اما با دید بافتی فرسوده مورد بی توجهی قرار گرفته است.
کارشناس ارشد برنامه ریزی نوسازی و بهسازی ادامه مي دهد: از آنجا که مرمت و بهسازی بافت های تاریخی عملی دوره ای و مداوم است و بدون آن بافت قدیم با گذر زمان دچار فرسودگی می شود، عدم توجه به نوسازی و مرمت بناها علاوه بر تخریب و نابودی کالبد بافت، موجب از بین رفتن هویت، معماری و فرهنگ شهر نیز می شود، از این روست که بافت تاریخی و هویت آجری شهر دزفول، دچار آسیب جدی شده است.
*ساکنان قدردان گنجينه نيستند
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دزفول مي گويد: بافت قدیم و تاریخی دزفول بیش از هرچیزی نیازمند توجه و نگهداری از سوی ساکنان خود است به گونه ای که اگر متولیان بخواهند بیش از توان نیز به حفظ و احیای این مجموعه ارزشمند بپردازند اگر همکاری و فرهنگ عمومی مردم و ساکنان نباشد هیچ اقدامی تاثیرگذارنیست.
حجت اله آریایی نیا با اشاره به اقدام ناخوشایند عده ای مبنی بر دیوارنویسی در بافت تاریخی ادامه مي دهد: درموارد متعدد متخلفان این دیوارنویسی ها شناسایی و به مراجع قضایی معرفی شده اند اما همچنان این رویه در کوچه پس کوچه های بافت و همچنین برروی سایرآثارموجود ادامه دارد به گونه ای که پیگیری مداوم و برخورد با تمامی متخلفان از عهده ما خارج است چرا که مشکلات بافت متعدد بوده و صرفا پرداختن به یک موضوع که راه حل آن افزایش آگاهی و فرهنگ مردم است، تمام وقت و انرژی را از ما خواهد گرفت.
وی با بیان اینکه شهرداری دزفول به صورت منظم نسبت به جمع آوری زباله و پاکسازی محوطه و محله های بافت اقدام می کند، مي افزايد : متاسفانه ساکنان بافت نسبت به رعایت نظافت کوچه ها بی توجه هستند و همواره شاهد ریختن زباله، نخاله های ساختمانی و دیگر موارد دور ریختنی در گوشه و کنار خانه ها هستیم.
رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دزفول با تاکید بر لزوم آموزش و فرهنگسازی در راستای توجه و نگهداری از بافت تاریخی توسط ساکنان معتقد است: بیش از نیمی از بافت تاریخی و قدیم دزفول در اختیارساکنانی است که قدردان این گنجینه ارزشمند نیستند در حالیکه این ۲۴۰ هکتار شناسنامه و هویت مردمان این دیار است.
