حوريه ملکي
تا همين چند سال پيش با نگاهي به عکس شهرها و روستاها مي شد به راحتي تشخيص داد که اين عکس متعلق به کدام شهر يا روستاست. چون کار سختي نبود و از روي بناها و معماري آنها مي توانستيم بفهميم شمال ايران است يا جنوب. شيراز است يا تبريز و يا... اما امروز ديگر خبري از معماري بومي باقي نمانده و به هر جا نگاهي مي اندازي، مکعب هاي بتوني و آهني است که نام آپارتمان بر خود گرفته اند. بخصوص در شهرها و روستاهايي که تا ديروز تمام زيبايي خود را با خانه هايشان تکميل ميکردند. امروز کمتر می توان معماری اصیل و بومی را در ساخت و سازهای روستایی مازندران دید و ساختمان های روستایی مازندران یا تهرانیزه و یا غربی شده اند.
***
وقتي در روستاهاي مازندران قدم مي زني، نمي داني در خيابانهاي تهران هستي يا لابلاي زيبايي هاي مازندران. اگر آن سرسبزي و گياهان و درختان را هم از آنها بگيري ديگر فرقي با کرمان و بنرعباس و اروميه هم نخواهد داشت. وقتي علت را جويا مي شوي روستا نشينان هزینه های مصالح و ساختمان های با معماری سنتی و کاه گلی را پيش مي کشند و معتقدند دیواره های چوبی و سنگ و ساروج چندبرابر ساختمان های بتنی و سیمانی هزينه بر هستند و يک روستايي نمي تواند آنها را متحمل شود. اما وقتي پاي صحبت مديران و تصميم گيرندگان شهري ميروي معتقدند نمی توان روستائیان را به ساخت خانه هایی با معماری بومی اجبار کرد چرا که اکنون نیمی از هزینه های ساخت در قالب تسهیلات داده می شود.
هم اکنون وام روستایی تا ۲۵ میلیون تومان افزايش يافته است اما اين رقم هم در مقابل تورم و گراني هاي چند سال اخير نتوانسته روستائیان مازندران را به ساخت خانه های سنتی و بومی ترغیب کند و معماری اصیل بومی در جدال با سیمان و سنت شکست خورده است. اين يک واقعيت است که وام ۲۵ میلیون تومانی تا اسکلت و ستون ساختمان یک طبقه بیشتر کفاف نمی دهد و از سوی دیگر نمی توان مصالح قدیمی همانند سنگ و ساروج و کاه و گل را به راحتي پيدا کرد و اکثر آنها ديگر در دسترس نيستند.
همچنين گران شدن میلگرد و شن و ماسه و انواع مصالح هم مزيد بر علت شده تا ساختمان سازی حتی در روستاها نیز تبدیل به سرپناه شود و و دیگر آن معماری گذشته که برگرفته از سنت های قدیمی بود نتواند جايگاه خود را حفظ کند.
*نمي توان به روستايي اجبار کرد
کمي به گذشته که بازگرديم مي بينيم از پنجره های تو رفته در دیوارها استفاده می شد که این نوع معماری در نوردهی و بازتابش و انتقال نور به محیط خانه تاثیر داشت و اینک این نوع معماری دیگر دیده نمی شود. از طرف ديگر شاهد برچین به عنوان دیوارکشی در حریم ساختمان بودیم و بیشتر ساختمان های روستایی دیوار حیاط نداشت و امروزه سطح زمین مسکن روستایی به حدود ۲۰۰ متر کاهش یافته و دیگر خبری از ساختمان هایی با زمین های چندهزارمتری خبری نیست و چاره ای نیست معماری جدید با ضوابط جدید اجرایی کنیم.
با اين تفاسير نمی توان روستائیان را به استفاده از نقشه های با معماری بومی و سنتی به دلیل هزینه بر بودن ترغیب کرد. به باور آنان مشوق های چندانی نیز برای ساخت مسکن با معماری اصیل در نظر گرفته نمی شود و مسکن در روستا هم کارکرد خود را در حد سرپناه تنزل داده اند.طبق آمار سالانه ۱۵ هزار مسکن روستایی در مازندران بهسازی و مقاوم سازی می شود و چند برابر این میزان نیز توسط مردم، بساز و بفروش ها و خوش نشینان بدون دریافت تسهیلات مسکن ساخته می شود و تنها شمار محدودی از آن دارای معماری اصیل و بومی هستند.
احیای بافت با ارزش تاریخی و قدیمی در برخی از روستاهای مازندران به حفظ معماری کهن در روستاها کمک کرده است. روستاهای کندلوس و زروم از جمله روستاهای دارای بافت باارزش تاریخی و گردشگری در مازندران است و احیای بافت تاریخی به جذب مسافران و بازدید گردشگران بهاری و تابستانی کمک کرده است.
*کاهگل و ساروج در دسترس نيست
شنيده ها حکايت از آن دارد که برای حفظ معماری بومی، روستاهای مازندران به چهار ناحیه و اقلیم تقسیم و نسبت به گرفتن مشاور در این زمینه اقدام شده است.
در همين راستا محمد خانی نوذری مدیرکل بنیاد مسکن مازندران با بیان اینکه تلاش های زیادی براي حفظ معماری بومی و سنتی در روستاهای استان به خرج داده ایم، مي گويد: .برای حفظ معماری بومی روستاهای مازندران را به چهار ناحیه و اقلیم تقسیم و نسبت به گرفتن مشاور در این زمینه اقدام کرده ایم.
وی ادامه مي دهد: برای مناطق کوهستانی، کوهپایه ای، دشتی و جلگه ای طرح های مختلفی تهیه شده است و با توجه به هجوم ساخت و سازها در مازندران که بخشی غیرمجاز و غیرقابل کنترل بوده، شاهد بروز معماری مختلف در روستاها هستیم.
مدیرکل بنیاد مسکن مازندران تغییر سلایق مردم را از دیگر دلایل در عدم بکارگیری معماری بومی و سنتی در ساخت و سازهای روستایی برشمرده و تاکيد مي کند: ارتباط بین شهر و روستا نیز ذائقه و فرهنگ سنتی را تغییر داده است ولی می توانیم با هسته مرکزی و مقاوم، معماری سنتی را در ساخت و سازهای روستایی داشته باشیم.
خانی نوذری به پرداخت مشوق برای کاربردی شدن معماری بومی و سنتی روستایی اشاره کرده و مي گويد: کمک در پرداخت بلاعوض و تسهیلات قرض الحسنه بیشتر از جمله مشوق های درنظر گرفته شده است، همچنین اگر از مصالحی مانند کاهگل که در ساختمان های قدیمی بیشتر مورد کاربرد بود، استفاده شود نیز حمایت های لازم صورت گیرد.
مدیرکل بنیاد مسکن مازندران با عنوان اینکه نمی توانیم روستاییان را برای معماری بومی و سنتی در ساخت و سازها مجبور کنيم تصريح مي کند: وقتی اجبار کنیم باید مصالحه و ملزومات مورد نیاز را در اختیار قرار دهیم.
خانی نوذری با اشاره به اینکه ساخت هر ساختمان روستایی حدود ۶۵۰ هزار تومان به ازای هر متر مربع هزینه دارد مي گويد: در حال حاضر ۴۰ تا ۵۰ درصد هزینه ساخت در قالب تسهیلات مسکن روستایی ارائه می شود.
وی از ابلاغ طرح های معماری بومی و سنتی به دفاتر مسکن روستایی خبر مي دهد و ادامه مي دهد: از این دفاتر خواسته شد در مرحله اول طرح های بومی و سنتی را برای ساخت و ساز به روستاییان پیشنهاد دهند.
* اقامتگاه هاي بومگردی مازندران
چند سال پيش بود که مسئولان استاني مازندران از صدور نخستین مجوز اقامتگاه بوم گردی در هزار جریب بهشهر خبر دادند.
این اقامتگاه با ظرفیت 50 نفر و با ایجاد فضاهای مختلف و نمادین همچون نانوایی سنتی، کارگاه جاجیم بافی و صنایع دستی، آهنگری، آسیاب آبی و حمام سنتی در هزار جریب بهشهر به بهرهبرداری رسیده است. اقامتگاههای بوم گردی اقامتگاههایی هستند که با کیفیت مشخص و قابل قبول به گردشگران در محیطهای طبیعی خدمات میدهند.
اینگونه اقامتگاهها کمترین آسیب زیست محیطی را به منطقه وارد کرده و متناسب با بافت فیزیکی و فرهنگی منطقه ساخته می شود و از همه مهمتر زمینه ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی مردم بومی منطقه را فراهم میکند.
طبق آیین نامه کمیته ملی طبیعت گردی، هرگونه تاسیسات و امکانات اقامتگاهی و گردشگری از قبیل کمپینگ و چادر و سایر تاسیسات باید هماهنگ با شرایط محیط و خصوصیات طبیعی و فرهنگی منطقه بوده و با رعایت ضوابط و مقررات مربوط به تایید کمیته ملی گردشگری کشور برسد.
استان مازندران به دلیل تنوع اقلیمیاش، ظرفیت ایجاد اقامت گاههای مختلف بوم گردی را دارد و مناطق مختلفی را میتوان شناسایی و معرفی کرد. خوشبختانه متقاضیان زیادی برای ساخت اقامتگاه بوم گردی در مناطقه هزار جریب گلوگاه، نکا و بهشهر اعلام آمادگی کردند که پس از بررسی طرح و رعایت استانداردهای اقامتگاههای بوم گردی و آموزش سرمایهگذاران، این نوع از تاسیسات گردشگری به بهرهبرداری رسیده و به جاذبههای گردشگری استان اضافه خواهد شد.
احداث اقامتگاههای بوم گردی و پذیرایی با غذاهای سالم و طبیعی و ایجاد فضایی آرام برای گردشگران به منظور تجدید قوا در طبیعت یکی از زیرساختهای مورد نیاز برای رونق بیشتر گردشگری سلامت است.
البته علاقمندان به ساخت اینگونه فضاهای گردشگری در استان به ویژه بهره برداری از منازل شخصی در مناطق روستایی می توانند جهت کسب اطلاعات بیشتر در خصوص شرایط و استانداردهای منازل بوم گردی به معاونت گردشگری استان مراجعه کنند.
