بـازديــد حـضـرت آيتاللهالعظمي خامنهاي، رهبر انقلاب اسلامي از سي و يكمين نمايشگاه بينالمللي كتاب تهران مهمترين خبر فرهنگي از آغاز سال جاري تاكنون است. حدود ۵۰ غرفه ناشران بخش عمومي نمايشگاه كتاب، مورد بازديد ايشان قرار گرفت. آنچه در حدود ۱۲۰ دقيقه اين بازديد گذشت، حاوي مطالب بسيار متنوع، جالب، خواندني و شنيدني و بااهميتي است كه به دلايل مختلف مجال و امكان روايت تمام جزئيات آن فعلاً مقدور نيست.
تصاوير و روايتهاي برخي حاضران، غرفهداران و مسئولان بخشهاي مختلف از اين ديدار، هر يك بخشي از روايت كامل را تشكيل ميدهد اما حتي تركيب و تجميع همه اين متفرقات نميتواند روايت دقيق و جامعي را كه حاوي هدف اصلي اين بازديد و نتايج مورد نظر آن باشد، ارائه دهد.
راوي اين سطور با ملاحظه نكات فوق صرفاً به چند نكته كلي و البته اساسي از ديدار رهبر معظم انقلاب از نمايشگاه كتاب اشاره ميكند؛ به اين اميد كه آنان كه نقشي در ساماندهي و بهبود امور توليد و نشر كتاب در جمهوري اسلامي ايران بر عهده دارند و نيز ناشران و نويسندگان و مترجمان را مفيد واقع شود.
۱- همچون تمامي ديدارهاي قبلي از نمايشگاه كتاب و نيز ديدارهاي مختلف و متعدد با نويسندگان و مترجمان و اهالي قلم و نشر و فرهنگ، آنچه بيش از هر موضوعي معلوم و مشخص بود آشنايي گسترده و عميق ايشان با دنياي كتاب بود. از يادآوري خاطرات مطالعه كتابهاي خاص در دهههاي گذشته تا بازگويي بخشي از نكات انتقادي مطرحشده با مترجمان، همچنين آشنايي با ناشران قديمي و پيشكسوت. به اينهمه معلومات اضافه كنيد بخشي از تذكره و شناخت از سوابق و خاندان برخي نويسندگان و علما كه در ضمن مواجهه با كتابي يا نامي از آن درگذشتگان خطاب به مسئولان غرفهها يا مسئولان و همراهان ارائه شد.
در اين بازديد و در بازديدهاي نمايشگاههاي كتاب قبلي بارها اين اتفاق تكرار شد كه برخي از مسئولان و همراهان و حتي ناشران و غرفهداران از عهده پاسخ به برخي پرسشهاي مربوط به كتاب يا نويسنده و مترجم و نيز امور هنري و فني كتاب برنيامدند كه ذكر نمونههاي آن فرصتي ديگر ميطلبد.
۲- آنچه در نكته اول ذكر شد عمدتاً مربوط به اطلاعات كتابشناسي است. امروزه در علوم و رشتههاي مختلف، كارشناساني وجود دارند كه درباره موضوعات مختلف، بهعنوان مثال «عرصه كتاب» داراي اطلاعات گستردهاند اما خود، اغلب آن كتب را نخواندهاند. همچنانكه بسياري از ناشران و كتابداران و متصديان عرصه فرهنگي، حتي اگر از فن كتابشناسي برخوردار باشند لزوماً كتب مورد اشاره در مباحث مختلف را مطالعه نكردهاند.
اما درباره حضرت آيتالله خامنهاي همه اهالي فرهنگ تصريح و تصديق ميكنند كه ايشان يك كتابخوان حرفهاي و عميق و با حافظه فوقالعاده در به خاطر سپردن موضوع، محتوا و ديگر مسائل مربوط به كتاب ميباشند. رهبر انقلاب در همين ديدارِ جمعه ۲۱ ارديبهشت ۱۳۹۷ در بازديد از برخي غرفهها به مطالعه برخي كتابها با ذكر سال مطالعه اشاره كردند؛ جالب اينكه عمر اين كتابها و زمان مطالعه اين كتابها توسط ايشان گاه نزديك به دو برابر سن غرفهداراني بود كه اين كتابها را در نمايشگاه به ايشان ارائه ميدادند!
افراد متعددي هستند كه اهل مطالعه كتاب در يك يا چند حوزه ميباشند اما افرادي كه كتابهاي حوزههاي بسيار متعدد و متنوع از معارف ديني، فقه، كلام و فلسفه گرفته تا ادبيات كهن و معاصر و ادبيات جهان تا علوم انساني و تاريخ و شعر و سياست و حتي كتابهايي كه براي كودكان و نوجوانان تأليف ميشود و. . . را مورد مطالعه قرار داده و نيز نسبت به آن كتب، داراي نظر علمي و گاه انتقادي با دلايل باشند، بسيار كم است.
اگر محققي فقط ديدگاهها و اظهارنظرهاي حضرت آيتالله خامنهاي در حوزه كتاب را كه تاكنون در مجالس و محافل عمومي مطرح يا منتشر شده - كه حجم آن در اين موضوع بسيار بسيار كمتر از نظرات منتشرنشده ايشان است- جمعآوري كند، خواهد ديد از نظر گستره موضوعي و عمق مطالعه و وجهه نظر انتقادي و تحليلي نسبت به كتابها، چه گستره و عمقي در مطالعات ايشان از نظر كمي و كيفي وجود دارد.
۳- نكته مهم ديگر در بررسي و تحليل بيانات ايشان در ديدار از نمايشگاههاي كتابِ تمامي سالهاي قبلي و سال جاري آن است كه به اقتضاي بازديد و گاه سطح غرفهداران، طبيعتاً نظرات معظمله بهصورت مشروح و كامل در بازديدي كوتاه از هر غرفه با وجود كتابهاي متعدد بيان نميشود و لذا استناد به يك عبارت كوتاه در اين بازديدها براي اطلاع از نظر جامع ايشان درباره كتاب يا كتابهاي مورد بازديد كافي نيست اما در همين عبارات كوتاه و مختصر، در بسياري از موارد اشارات مهم از نظر محتوايي يا فني يا حاشيهاي نسبت به محتواي يك كتاب يا نويسنده يا سطح كيفي كاغذ و چاپ و حتي قطع و قيمت بيان شده است.
چند نمونه از اينگونه اشارات در بازديد از سي و يكمين نمايشگاه كتاب:
الف) سؤال از مخاطب داشتن كتاب يا كتابهايي خاص
ب) اعلام نظر درباره سنگين بودن كاغذ مصرفشده در كتابي خاص كه امكان حمل يا مطالعه آن را دشوار ميسازد
ج) گران بودن كتب و توصيه به حل مسئله كاغذ
د) درصد ترجمه و تأليف در فعاليت برخي ناشران
ه) اشاره به فعاليتهاي اخير يك نويسنده و محقق در آثار يك فيلسوف غربي
و) تصحيح توضيح يك ناشر درباره سخني از يك رئيسجمهور غربي
ز) اشاره به ترجمههاي قديمي از متون مربوط به اديان
۴- از ديگر نكات مهم و قابل توجه در بازديد اخير، پرسش از برخي غرفههاي مربوط به جريان متعهد نشر بود كه به ايشان توضيح داده شد اين غرفهها در راهروهاي دورتر از محدوده مورد بازديد، قرار گرفتهاند. اما اين عدم حضور در محدوده بازديد، مانع از تأكيد و توصيه رهبر معظم انقلاب اسلامي به لزوم تقويت و حمايت از اين جريان مؤمن انقلابي نشر نميشود. همين تأكيد در سخنان ايشان در جمع محدود برخي مديران ارشد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در پايان بازديد بهصورتي مؤكد تكرار ميشود.
5- پس از پايان بازديد غرفهها، همانند سالهاي ديگر، حضرت آيتالله خامنهاي دقايقي چند در جمع محدود و معدودي متشكل از وزير و معاون فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و برخي مديران ارشد نمايشگاه كتاب و مصلاي تهران و چند تن از مسئولان ارشد دفتر مقام معظم رهبري به بيان نظرات و ديدگاههاي خود درباره نمايشگاه و وضع كتاب و نشر پرداخته و توصيهها و دستورات اكيد در برخي موضوعات مرتبط را به مسئولان مربوطه بيان ميكنند.
از آنجا كه اين توصيهها و دستورات مستقيماً براي اجرا به مسئولان مربوط بيان شده، از انتشار آن در اين گزارش ميگذرم و تنها به بيان سرفصلهاي مهم اين بيانات بسنده ميشود. بيانات معظمله عمدتاً شامل چهار حوزه بود:
اول: وضع فعلي نشر كتاب كه شامل اشاراتي به برخي نواقص موجود و لزوم ايفاي نقش قويتر هدايتي و نظارتي به منظور بهبود نشر كتاب از نظر كميت و كيفيت و همچنين قابليت بسياري از ناشران، نويسندگان و مترجمان جوانتر در هماهنگي با اهداف و سياستهاي نظام جمهوري اسلامي است.
دوم: لزوم حمايت از جريان مؤمن و انقلابي و متعهد فعّال در عرصه نشر كتاب
سوم: تأكيد بر اهميت نقش كتاب و ماندگاري كتاب بهرغم گسترش رسانههاي جديد
چهارم: اهميت كتاب و كتابخواني در همه سطوح خصوصاً كودكان و نوجوانان
6- اما آنچه از مجموع اين بازديد براي گروهها و اقشار مختلف قابل نتيجهگيري است:
۶- ۱- براي عموم مردم: توجه و توصيه به كتاب و كتابخواني
۶- ۲- براي مؤلفان و مترجمان: توصيه به انتخاب كتابهاي مفيد و هدايتكننده براي تأليف و ترجمه
۶- ۳- براي ناشران: دلگرمي از توجه رهبر معظم انقلاب به عرصه كتاب و نيز توصيه به دقت در ارتقاي سطح كمّي و كيفي كتب منتشره و همچنين رعايت وضع مخاطب از نظر گراني كتابها
۶- ۴- براي جريان متعهد نشر انقلاب اسلامي: دلگرمي و لزوم همت و تلاش بيشتر
۶- ۵- براي رسانهها و فعالان عرصه فرهنگي: تبليغ و ترويج كتب مفيد و هدايتكننده
۶- ۶- و براي مسئولان و مديران فرهنگي:
الف) لزوم تلاش براي حفظ و صيانت از اصول و معارف ديني و انقلابي و اخلاقي در انتشار كتاب
ب) حل مشكلات عرصه نشر از نظر كاغذ، چاپ و كيفيت انتشار
ج) حمايت از جريان مؤمن و انقلابي در عرصه كتاب
و اميد كه سي و دومين نمايشگاه بينالمللي كتاب در سال ۱۳۹۸ نمايشگر نشانههاي روشن از تحقق اين توصيهها و تأكيدات رهبر معظم انقلاب اسلامي باشد. انشاءالله
* دبيرکل نهاد کتابخانههاي عمومي کشور
