دكتر سيدرضا ميرطاهر
روابط روسيه و غرب در سالهاي اخير بهويژه پس از بروز بحران اوكراين در سال 2014 دستخوش تحولات منفي زيادي بوده است. غربيها به بهانه الحاق كريمه به روسيه و حمايت مسكو از جداييطلبان شرق اوكراين، تحريمهاي گستردهاي عليه روسيه اجرا كرده و امريكا به عنوان سردمدار بلوك غرب با دستاويز قرار دادن دخالت مسكو در انتخابات رياست جمهوري 2016، تحريمهاي بيسابقهاي را در چارچوب قانون «كاتسا» عليه روسيه اجرا كرد. اين مسائل در كنار اختلافات ديگر ازجمله حضور نظامي روسيه در سوريه و انتقاد و حملات تبليغاتي غرب عليه دولت روسيه، باعث شده روابط دوطرف روند نزولي طي كند و بر گستره اختلافات و تنشها افزوده شود. با اين حال بروز مسئلهاي جديد يعني مسموميت شيميايي«سرگئي اسكريپال» جاسوس سابق روس و يوليا دخترش در سالزبري در جنوب غرب انگليس در 4 مارس 2018 و پيامدهاي آن روابط سرد و پرتنش روسيه و غرب را وارد برهه جديدي كرده است. اسكريپال در سال 2010 هنگام تبادل جاسوس ميان امريكا و روسيه به انگليس پناهنده شد كه در جريان آن، مسكو چهار جاسوس خود را با 10 جاسوس امريكا مبادله كرد. وي پيشتر مأمور اطلاعاتي روسيه بود كه به دليل جاسوسي براي دولت انگليس در سال 2006 به 13 سال حبس در مسكو محكوم شد. وي متهم بود كه هويت جاسوسان روس را در اروپا به سازمان جاسوسي ام. آي. 6 گزارش داده است. مقامات انگليس ادعا ميكنند كه اسكريپال براثر تماس با ماده سمي اعصاب ساخت روسيه موسوم به «نويچوك» مسموم شده است.
بهانهجويي غربيها
متهم شدن روسيه از سوي انگليس به دخالت مستقيم در مسموميت شيميايي اسكريپال به بهانهاي براي غربيها براي اقدامات تنبيهي بيسابقه عليه مسكو به ويژه در دو بعد ديپلماتيك و ورزشي تبديل شده است؛ در حالي كه ولاديمير پوتين رئيسجمهوري روسيه بر دخالت نداشتن كشورش در ماجراي مسموميت اسكريپال تأكيد كرده است. نكته مهم اينكه محققان سلاحهاي شيميايي انگليس نتوانستند ثابت كنند كه گاز اعصاب مورد استفاده در مسموميت «اسكريپال» ساخت روسيه بوده است. «گري ايتكنهد» مدير آزمايشگاه «پورتون داون» وابسته به ارتش انگليس هفته قبل اعلام كرد كه روسي بودن ماده شيميايي مسموميت اسكريپال ثابت نشده است. همچنين اكنون مشخص شده كه توليد عامل اعصاب كه براي مسموم كردن اسكريپال استفاده شده است ميتواند در 20 كشور صورت بگيرد. به اين ترتيب متهم كردن روسيه به عنوان توليدكننده و عامل مسموميت اسكريپال اساساً مسئلهاي قابل اثبات نيست. با اين حال انگليس و امريكا به همراه برخي شركاي خود در سازمان منع تسليحات شيميايي مانع از تصويب طرح پيشنهادي روسيه، ايران و چين براي براي آغاز تحقيقات جديد درخصوص مسئله «اسكريپال» در اين سازمان شدند.
اقدامات تنبيهي
دولت انگليس در واكنش عليه روسيه، 23 ديپلمات روس را اخراج كرد كه البته شركاي اروپايي و غربي لندن نيز رويكرد مشابهي در پيش گرفتند. حدود 30 كشور اقدام به اخراج نمايندگان ديپلماتيك روسيه از خاك خود كرده و بيش از 150 ديپلمات روس از كشورهاي مختلف اخراج شدند. امريكا اعلام كرد كه 60 تن از ديپلماتهاي روسي مقيم امريكا ازجمله 12 نفر از كاركنان دفتر نمايندگي دائم روسيه در سازمان ملل را اخراج ميكند. ترزا مي، نخست وزير انگليس اين رويداد را پرشمارترين اخراج ديپلماتهاي روسي در تاريخ خواند. به گفته بوريس جانسون، وزير خارجه انگليس، اين اخراجها «نقطه عطفي» در روابط غرب با روسيه است و«ضربهاي» محسوب ميشود كه سازمان اطلاعات روسيه سالها وقت لازم دارد تا از آن بهبود يابد. تحليلگران با بررسي رويكرد و عملكرد دولت انگليس ادعاهاي آن درباره نقش روسيه در حادثه مسموميت اسكريپال را زير سؤال ميبرند. ضمن اينكه هدف لندن از اين اقدام بيش از اينكه جنبه انساني و حتي امنيتي يعني كاربرد سلاح شيميايي در خاك يك كشور اروپايي آنگونه كه ادعا كرده باشد، فراهم آوردن بهانه لازم براي اعمال تحريمهاي بيشتر و همهجانبه عليه مسكو به ويژه تحريم جامجهاني فوتبال 2018 روسيه است. انگليس به همراه شش كشور ديگر يعني لهستان، ايسلند، دانمارك، سوئد، استراليا و ژاپن كه جواز حضور در جامجهاني را كسب كردهاند، جامجهاني را بايكوت كردهاند و انتظار ميرود كه مقامات رسمي آنها در مراسم افتتاحيه جامجهاني در روسيه حضور نيابند. نيكيتا سيمونيان معاون اتحاديه فوتبال روسيه درباره درخواست انگليس از متحدانش براي تحريم جامجهاني فوتبال گفت: آنها مدعي بودند كه ورزش بايد از سياست جدا باشد. در واقع غربيها به رغم ادعاهاي خود، از ورزش به مثابه سلاحي سياسي و تبليغاتي عليه ديگر دولتها استفاده ميكنند. بدين ترتيب در چارچوب كارزار گسترده ضدروسي غرب، اين بار انگليس صحنهگرداني را برعهده گرفته و موضع هماهنگ سران دولتهاي غربي عليه روسيه نيز نشان از آن دارد كه غرب قصد دارد با توجه به پيروزي بيسابقه پوتين در انتخابات رياست جمهوري روسيه كه نشانه بياعتنايي روسها به تبليغات ضدپوتين غربيها بود، فشارهاي سياسي خود را عليه مسكو و پوتين تشديد كند.
واكنش متقابل
مسكو اقدامات خصمانه غرب را بيجواب نگذاشت و شاهد اقدامات متقابل و تلافيجويانه روسيه عليه كشورهاي غربي بوديم. روسيه علاوه بر اخراج 23 ديپلمات انگليسي از تعطيلي مركز فرهنگي انگليس (بريتيش كانسيل) در مسكو خبر داد. در مرحله بعد دولت روسيه اقدامات متقابل عليه شركاي غربي لندن را در پيش گرفت و روز پنج شنبه 29 مارس 60 ديپلمات امريكايي را از خاك روسيه اخراج و كنسولگري امريكا در سن پترزبورگ را تعطيل كرد. سپس وزارت خارجه روسيه با فراخواندن سفراي اروپايي در مسكو، روز جمعه 30 مارس اعلام كرد، ۵۹ ديپلمات از ۲۳ كشور مختلف را اخراج خواهد كرد. از جمله مسكو در پاسخ به اخراج ديپلماتهاي اين كشور، 41 ديپلمات از كشورهاي اروپايي را اخراج كرد. همچنين مسكو دستور اخراج 50 ديپلمات ديگر انگليسي از روسيه را صادر كرد.
مواضع متفاوت
موضع كشورهاي اتحاديه اروپا در برخورد با روسيه به بهانه مسئله مسموميت شيميايي سرگئي اسكريپال موضعي واحد نبوده است. با اينكه بيشتر كشورهاي اين اتحاديه عليه مسكو موضعگيري كردند، اما قبرس، اسلووني، يونان و اتريش اقدام به فراخواني سفر ايشان از مسكو يا اخراج ديپلماتهاي روسيه نكردند. اين مسئله نشانگر اختلاف نظر درباره نحوه برخورد با روسيه در اتحاديه اروپاست. ضمن اينكه برخي شركاي اتحاديه اروپا نيز از اين اقدام پيروي نكردند. ازجمله تركيه و صربستان مخالفت خود را با اخراج ديپلماتهاي روسي اعلام كردند. اكنون مسئله ادامه تحريمها عليه روسيه و در يك چارچوب كليتر ادامه روابط با روسيه، باعث بروز اختلاف و دودستگي بين كشورهاي اتحاديه اروپا شده است. طبيعتاً تقابل اين دو ديدگاه در اتحاديه اروپا موجب تفرقه و عدم انسجام در موضعگيري اتحاديه اروپا در قبال مسكو شده است. مسئله مسموميت شيميايي اسكريپال، موجب برتري جناح ضدروسي در اتحاديه اروپا شده است. با اين حال هنوز برخي كشورهاي اتحاديه اروپا مخالف برخورد سلبي با مسكو هستند. اما روسيه با اتخاذ رويكردي قاطع در قبال اخراج ديپلماتهاي خود از كشورهاي اروپايي نشان داد كه به غربيها ازجمله اروپاييها باج نخواهد داد و واكنش تلافيجويانه را در سرلوحه مواضع و اقدامات خود در برابر غرب ازجمله اروپا قرار داده است. با اين حال همواره بر امكان حل و فصل اختلافات و عاديسازي روابط دوجانبه نيز تأكيد كرده است.
امريكا و مسئله اسكريپال
هرچند تنش سياسي و ديپلماتيك اخير بين روسيه و انگليس رخ داد، اما امريكا با سوءاستفاده تلاش كرد تا رهبري كارزار ضدروسي اخير در جهان غرب را به دست گيرد و از آن براي تضعيف موقعيت و وجهه بينالمللي مسكو و نيز تشديد فشارها عليه روسيه استفاده ابزاري كند. با توجه به تداوم اختلافات و شكافها در مواضع مسكو و واشنگتن در قبال بسياري از مسائل بينالمللي و اكنون بحران مسموميت شيميايي اسكريپال، اميدي به بهبود وضعيت كنوني و آغاز برههاي جديد در روابط دوجانبه روسيه و امريكا وجود ندارد. تداوم اقدامات خصمانه واشنگتن عليه مسكو نشان ميدهد كه امريكاييها مصمم هستند در ابعاد مختلف روسها را به چالش بكشند؛ مسئلهاي كه واكنش و اقدامات متقابل مسكو را به دنبال داشته است.«سرگئي روگوف» كارشناس روسي، معتقد است امروز جنگ سرد جديدي بين روسيه و امريكا در جريان است. بهرغم تداوم سياست تشديد فشار از سوي امريكا عليه روسيه، مسكو نه فقط در مقابل اين فشارها مقاومت كرده، بلكه به اتخاذ اقدامات متقابل پرداخته و در برابر هر كنش خصمانه واشنگتن واكنشي متقابل نشان داده است. كمااينكه اخراج ديپلماتهاي امريكايي و بستن كنسولگري اين كشور در سن پترزبورگ نشان از قاطعيت روسيه براي مقابله با اقدامات خصمانه امريكا دارد.
جمعبندي
بحران ديپلماتيك كنوني بين روسيه و كشورهاي غربي با اقدامات متقابل طرفين به مراحل حساسي رسيده است. در چارچوب كارزار گسترده ضدروسي غرب، اين بار انگليس صحنهگرداني را برعهده گرفته و موضع هماهنگ سران دولتهاي غربي عليه روسيه نيز نشان از آن دارد كه غرب قصد دارد با توجه به پيروزي بيسابقه پوتين در انتخابات رياست جمهوري روسيه كه نشانه بياعتنايي روسها به تبليغات ضدپوتين غربيها بود، فشارهاي سياسي خود را عليه مسكو و پوتين تشديد كند. در عين حال غربيها اكنون به زعم خود بهانه مناسبي براي كارزار گسترده سياسي، ديپلماتيك و تبليغاتي عليه مسكو يافتهاند. رويارويي روسيه و غرب بر سر مسئله اسكريپال به مثابه ورود شرق و غرب به دوره جديدي از تنشها و اختلافات است كه بهراحتي قابل حل و فصل نخواهد بود.
