نويسنده: محمدرضا هاديلو
چند سالي است كه وضعيت بارشها در كشور و استان از حالت معمول و نرمال خود پايينتر
آمده است و برخي خبرها هم حكايت از افت شديد آبهاي زير زميني، خصوصاً چاههاي آب
شرب دارد. با اينكه سالها در مورد فرا رسيدن چنين روزهايي هشدارهاي زيادي داده ميشد
اما بيخياليها، هشدارها را به واقعيت تبديل كرد و امروز بيش از نيمي از ايران در
حال خشك شدن كامل است.
شرايط آنقدر سخت شده كه حتي مسئولاني كه معمولاً تا قبل از رسيدن به بحران
چندان به فكر آمادگي براي مواجه با آن نيستند را نيز به تكاپو انداخته است.
ديگر آبي براي طبيعت باقي نمانده
شايد يكي از عجيبترين مديريتها در كشور مربوط به حوزه آب و فاضلاب شهري و
روستايي باشد كه به نظر ميرسد، با وجود همه مشكلات موجود، هيچ برنامهريزي مشخصي
در آن وجود ندارد.
گواه اين ادعا همين بس كه در خصوص توانايي اقدامات مؤثر در موارد مهمي همچون
انشعابات غيرمجاز و چاههاي بدون مجوز و برداشتهاي بيحساب و كتاب از آبهاي زيرزميني،
تنها به بازگو كردن آمار و ارقام بسنده ميشود و در مقام عمل و برخورد هرگز به
گونهاي نبوده كه بتوان تنبيه يا بازدارندگي را حس كرد. حالا نه تنها روي زمين كه
زيرزمين هم خشك شده و هنوز مسئولان حوزه آب ترجيح ميدهند با هر چه متخلف هست با
مماشات و آرامي برخورد كنند، مبادا دل آنها آزرده شود.
كمي به گذشته برميگرديم يعني ارديبهشت ماه سال 1394 زماني كه رئيس محيطزيست
كنوني ايران به عنوان مشاور معاون اول رئيسجمهوري در امور آب، كشاورزي و محيطزيست،
مشغول به فعاليت بود، نسبت به بحران خشكسالي در ايران هشدار داد و گفت: «اگر به همين
وضع ادامه دهيم حدود ٧٠درصد ايرانيان يعني جمعيتي معادل ٥٠ميليون نفر براي زنده
ماندن ناچار به مهاجرت از كشور هستند.»
عيسي كلانتري با اعلام آمار تكاندهندهاي از ذخاير آبي كشور ادامه داد: «ايران
با بهرهبرداري از ٩٧درصد آبهاي سطحي خود عملاً تمام رودخانههاي خود را خشك
كرده است و ديگر آبي در طبيعت باقي نمانده است.»
نيمي از استانها خشك ميشود
آنقدر هشدارها ناديده گرفته شدند و گوش شنوايي براي آنها پيدا نشد تا اينكه چند
روز پيش نيويورك تايمز در گزارشي از بحران آب در ايران، با بيان اينكه نيمي از
ايران خشك ميشود، نوشت: «١٢ استان از ٣١ استان ايران تا ۵۰ سال آينده تمام سفرههاي
زيرزميني آبشان را از دست ميدهند.»
14 تن سيبزميني با 12 ميليارد ليتر آب
در حالي كه گزارشها نشان ميدهند با كاهش 40 درصدي بارندگيها در سال زراعي
جاري در استان همدان روبهرو هستيم، گفته شده كه 90 درصد آب مصرفي استان همدان در
حوزه كشاورزي استفاده ميشود. با اين اوصاف تنها در يك حوزه شاهد صادرات 14 هزار
تن سيبزميني با بيش از 12 ميليارد ليتر آب مصرفي آن هم در اين شرايط بحران آبي
هستيم.
خبر صادرات 14هزارتني سيبزمينيها در شرايطي منتشر شد كه چند روز پيش منصور
ستوده، سرپرست شركت آب منطقهاي همدان از كاهش 40 درصدي بارشها در سال زراعي جاري
خبر داده و گفته بود: «اين ميزان در مقايسه با ميانگين بلند مدت بارشها تا 49
درصد كاهش را نشان ميدهد.»
وي از نامساعد بودن و عدم رضايت بخشي از منابع آبي در استان هم حرف زد و گفت
كه از يكهزار و 966 ميليون مترمكعب آبي كه از منابع در سال آبي گذشته استفاده شده،
بيشترين مصرف يعني در حدود يكهزار و 761 ميليون مترمكعب مربوط به حوزه كشاورزي
بوده كه نشان ميدهد حدود 90 درصد آب مصرفي استان همدان در اين حوزه به كار رفته
است.
ستوده همچنين اظهار كرده كه از 13 دشت استان همدان ممنوعه سه دشت رزن، اسدادآباد
قهاوند و كبودرآهنگ از آنجا كه بيش از نرم برداشت داشتهاند به عنوان دشت ممنوعه
بحراني مطرح شدهاند.
با يك حساب سرانگشتي ميتوان گفت كه ارزش هر كيلوگرم سيبزميني صادراتي در
حدود يك دلار براي كشور ارزآوري داشته در حالي كه در آن سوي ماجرا براي توليد همين
ميزان سيبزميني چيزي در حدود 860 ليتر آب مصرف ميشود.
توليد محصولات آب بر ايران را خشك ميكند. به عنوان مثال در سال ٩٣ چيزي در
حدود ٨٣٣هزار تن هندوانه از ايران صادر شده است. تحقيقات ثابت كرده هر كيلوگرم
هندوانه ۴٠٠ليتر آب مجازي در خود دارد. اين مفهوم به اين معناست كه در سال ٩٣
معادل 333 ميلياردو 200 ميليون ليتر آب مجازي از كشوري كه با بحران بيآبي دستوپنجه
نرم ميكند، صادر شده است؛ يعني به گفته رضا راعيعزآبادي، مديركل دفتر مطالعات
منابع آب ايران فقط به واسطه صادرات هندوانه هفت برابر ظرفيت سد كرخه آب صادر كردهايم.
حالا فكر ميكنيد چرا اتحاديه اروپا تلاش ميكند محصولاتي مثل نخ، پارچه و
پنبه را از كشورهايي مثل ازبكستان يا هند تأمين كند؟ يا چرا شركت قدرتمند اپل آيفون
معروفش را در چين توليد ميكند؟ مگر ساخت يك تلفن همراه چقدر آلودگي دارد؟ يا مگر
كارگرهاي چيني چقدر ارزانتر از رباتهاي هوشمند خط توليدهاي آمريكايي دستمزد ميگيرند؟
در واقع علت اصلي اينجاست كه هر گوشي تلفن همراه هوشمند حدود ١۵٠٠ ليتر آب
مجازي در خود دارد و چين با صادرات ميليونها گوشي آيفون در واقع در سال يك درياچه
بزرگ از آب كشورش را صادر ميكند! اما اين كلاه فقط بر سر كشورهاي ديگر نرفته است
و ايران هم يكي از قربانيان اين اقتصاد آبي شده است. هر چند كه فهمي، كارشناس
منابع آبي وزارت نيرو ميگويد كه واردات آب مجازي ما 5/2 برابر صادرات آن است اما
در كشوري با منابع تجديدپذير ١٣٠ميلياردمترمكعبي در بهترين حالت اين رقم حداقل بايد
به پنج برابر افزايش يابد.
