مرمت درهای چوبی، مناره‌های مسجد، کاشی‌کاری‌ها و بدنه مسجد، اصلاح سنگ‌فرش‌ها و آبروها از جمله فعالیت‌های مرمتی در مسجد جامع اصفهان بوده است

مرمت و احياي مسجد 900 ساله اصفهان با کمک يونسکو

بيش از يک دهه است که مسجد جامع هزار ساله اصفهان که مهمترين مسجد تاريخي کشور و يکي از آثار منحصربفرد معماري ايراني اسلامي لقب گرفته دچار تخريب تدريجي شده است. مسجدي با قدمت 900سال که از دوره ساسانيان پا به پاي معماري ايران رشد کرده و کلکسيوني از عناصر معماري ايراني و تاريخ فرهنگ و هنر کشور را در دل خود جا داده است. با اين وجود طي سالهاي اخير در اثر اهمال درمرمت و توجه به زيباسازي محيط پيرامون اين مکان، تخريب محراب ها کاشي ها و کتيبه ها و منبرهاي اين مسجد سرعت گرفته و سبب نگراني گردشگران داخلي و خارجي و باستان شناسان شده است. حالا چندي است سازمان يونسکو با ثبت جهاني اين اثر و پس از ان انجام مطالعات کارشناسي درصدد حفظ و احياي اين مسجد تاريخي برآمده است!

نويسنده: مريم احمدي

مسجد جامع یا مسجد عتیق اصفهان، با 20000 مترمربع وسعت واقع در شمال میدان کهنه اصفهان است. این مسجد چهار ایوانی که طبق مطالعات تاريخي، شالوده آن در دوره ساساني بنا شده، در دوره هاي مختلف همپاي تاريخ ايران رشد کرده و انواع سبک ها و شيوه هاي معماري ايران را از صدر اسلام در خود جا داده است. از اين رو به عنوان کلکسيوني از تاريخ و فرهنگ ايران همواره مورد ستايش باستان شناسان و تاريخ شناسان و معماران غربي و شرقي بوده است. با اين وجود طي دهه هاي اخير بخش هاي متفاوت اين مسجد بزرگ در اثر بي تدبيري ها دچار نم زدگي، تخريب و فرسايش شده و زنگ خطر ويراني اين بنا را با به صدا در آورده است. وضعيتي که سبب تعجب گردشگران داخلي و خارجي و ابراز ناراحتي آنها از وضع موجود اين مجموعه معياري منحصر بفردشده است.

بنابه گفته کارشناسان معماري طي سالهاي اخير ديوارهاي برخي قسمت مسجد در اثر نشر فاضلاب درمعرض تخريب قرار گرفته، ضمن اينکه ساخت و سازهاي بي رويه اطراف مسجد و لرزش هاي ناشي از اين عمليات اثرات مخربي برا روي ديوارهاي شمالي اين بنا گذاشته و ترک هاي عميقي در اين ديوارها ايجاد کرده که با مرمت نيز قابل اصلاح نيست! آشفتگی محلات اطراف و کمبود امکانات و زیرساخت های شهری در اطراف مسجد از دیگر مشکلات شاخصي است که رونق گردشگري اين بنا با به رغم تمام ارزش تاريخي اش مغفول بماند .

دليل تعلل در مرمت و احياي مسجد عتيق!

در کنار کمبود منابع مالي به عنوان مهمترين مانع رسيدگي به وضعيت رو به تخريب مسجد جامع اصفهان، محدوديت در انجام کاووش هاي باستان شناسي نيز از جمله ديگر موادي است که کارشناسان آثار تاريخي و باستاني به عنوان مانعي براي مرمت مسجد عتيق نام برده اند! بنا به گفته فريبا سعيدي تاريخ شناس اين مسجد داراي چندين محراب است که هر کدام متعلق به دوره خاصي از تاريخ است از اين رو مرمت واحياي اين بخش هاي در حال تخريب مستلزم اطلاعات دقيق و کارشناسان خبره است! محمود ماهرالنقش استاد معماری نيز در اين خصوص معتقد است در دوره‌های مختلف تاریخی آثار نفیسی به این مسجد افزوده شد به طوریکه در نهایت به شکل امروزی درآمده و وظیفه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است که به این اثر رسیدگی کند و مانع تخریب و آسیب‌رسانی بیشتر به آن شود.

به گفته وي در دوران حکومت ایلخانان مغول، یعنی بیش از 700 سال پیش، بخشهایی به مسجد افزوده شده و در سده‌های نهم و دهم هجری قمری، حکمرانان تیموری و آل مظفر و نیز ترکمانان آققویونلو ساختمان‌هایی شامل شبستان، ایوان و مدرسه را در مسجد جامع بنا نهادنده هر کدام ويژگي خاص خود را دارد و بايد با مطالعه و دقت فراوان مرمت شود .

ماهرالنقش مي افزايد: تا زمانی که تیم‌های مجهز به کارشناسان خبره نباشند نمی‌توان به مرمت و بازسازی این بنا پرداخت چون ممکن است ماهيت تاريخي اين مسجد دستخوش تغييرات نامناسبي شود.

يونسکو تمام قد وارد عمل شد!

بالاخره پس از سالها تعلل در مرمت واحياي مسجد جامع اصفهان سازمان بين المللي يونسکو وارد عمل شده و پس از تلاش براي ثبت جهاني اين اثر تاريخي در فهرست اثار جهاني حالا دومين گام موثر خود را براي احياي و حفاظت از اين دايره المعارف تاريخي برداشته است .

طي روزهاي اخير مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان با اعلام اينکه یونسکو تحرکات پیرامون مسجد جامع اصفهان را دنبال می‌کند از ورود جدي اين سازمان به بحث حفاظت از مسجد جامع اصفهان خبر داد . حسین یزدان مهر گفت: از یک سال پیش مشاور سازمان یونسکو در حال مطالعه بر روی مسجد جامع و تحرکات پیرامون آن است.وي افزود: برای پایگاه جهانی مسجد جامع یک میلیارد تومان از اعتبارات ملی در نظر گرفته شده بود که خوشبختانه با استفاده از این اعتبار شش پروژه مرمتی در مسجد جامع اجرایی شد.

گويا مرمت درهای چوبی، مناره‌های مسجد، کاشی‌کاری‌ها و بدنه مسجد، اصلاح سنگ‌فرش‌ها و آبروها، پاک‌سازی و لایروبی سقاخانه پشت مسجد، بررسی کانال رفع رطوبت پشت مسجد و هم چنین گنبد تاج الملک، پاک‌سازی سفره عمر در مدرسه مظفری از جمله مهم‌ترین فعالیت‌های مرمتی در مسجد جامع اصفهان بوده است. همچنين به منظور در همین راستا برگرداندن مدرسه مظفری به فرم گذشته خود و اصلاح طاق‌ها نيز اقدامات مرمتي قابل توجهي به انجام رسيده است. در کنار اين موارد ساخت و سازهاي بعضا غير اصولي و مغاير با معماري مسجد جامع در اطراف اين مکان تاريخي احداث شده که منظره نامتناسبي را در مقابل چشم گردشگران به نمايش مي گذارد . موضوعي که گويا مورد توجه مشاوران يونسکو قرار گرفته و رفع ان را در دستور کار قرار داده اند .

یزدان مهر در اين خصوص نيز گفت: تلاش زیادی برای بهبود شرایط این پایگاه جهانی انجام می‌شود و سعی می‌کنیم موضوعاتی را که وجه زیبایی مسجد را تحت الشعاع قرار داده را رفع و رجوع کنيم .