گاهي اوقات دادگاه در هنگام رسيدگي به پرونده با شرايطي مواجه ميشود كه باعث تخفيف مجازات ميشود و قاضي در صورت احراز اين شرايط ميتواند مجازات متهم را تخفيف دهد يا به نوع ديگري از مجازات تبديل كند كه مساعدتر و مناسبتر به حال متهم باشد. مثلاً دادگاه ميتواند در صورتي كه متهم پس از احضار يا جلب در مراحل تحقيق با دادگاه و مأموران تحقيق همكاري كند و اين همكاري براي كشف جرم و دستگيري مجرمان مؤثر باشد، در مجازات متهم تخفيف دهد و مجازات او را به جاي حبس، تبديل به جزاي نقدي كند. شرايطي را كه قاضي ميتواند در آن مجازات متهم را تخفيف دهد عبارتند از:
1- گذشت شاكي يا مدعي خصوصي. لازم به ذكر است كه گذشت شاكي در جرائم قابل گذشت موجب متوقف شدن مجازات و صدور قرار موقوفي تعقيب است و در صورتي كه جرم از جرائم غيرقابل گذشت باشد، گذشت شاكي ميتواند موجب تخفيف در مجازات متهم شود.
2- اظهارات و راهنماييهاي متهم كه در شناختن شركاي جرم يا كشف اشياي به دست آمده از جرم مؤثر باشد.
3- اوضاع و احوال خاصي كه متهم تحتتأثير آنها مرتكب جرم شده مانند رفتار و گفتار تحريكآميز طرف مقابل يا وجود انگيزه شرافتمندانه در ارتكاب جرم.
4- اعلام جرم توسط متهم، قبل از تعقيب و يا اقرار او در مرحله تحقيق كه مؤثر در كشف جرم باشد.
5- وضع خاص متهم يا سابقه او.
6- اقدام يا تلاش متهم براي كم كردن اثرات جرم و جبران كردن ضرر و زيان ناشي از جرم.