آخرین نبردهای دو مدعی

نظام بین‌الملل این روزها دورانی حساس را سپری می‌کند که برخی ناظران آن را زمینه ساز ساختار آینده ساختار جهانی می‌دانند. جنگ سرد واژه‌ای است که در ادبیات سیاسی و نظامی جهان بار‌ها به کار رفته است چنانکه در مقاطعی به یکی از ارکان اصلی نظام بین‌الملل مبدل و هر تحول و رویدادی در جهان در این چارچوب سنجیده می‌شد. اصلاح جنگ سرد ریشه در تنش‌ها و رقابت‌ها میان شوروی و آمریکا داشت. هر چند که این تنش‌ها به تقابل نظامی مستقیم منجر نشده اما ابعاد وسیعی از تنشهای سیاسی، اقتصادی مستقیم و حتی نیابتی در صحنه جهانی را به همراه داشت. در این دوران جهان در قالب صحنه شطرنجی شناخته می‌شد که بازیگران آن شوروی و آمریکا بودند و محور حرکت‌های آن‌ها نیز به چالش کشاندن طرف مقابل. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۹۰ و رویکرد آمریکا به نظام تک قطبی واژه جنگ سرد کم‌رنگ‌تر شده و روبه سردی گرایید. در طول سالهای اخیر با قدرت گرفتن روسیه با ریاست جمهوری پوتین، باردیگر واژه جنگ سرد در ادبیات سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان جایگاهی جدید یافت. نکته قابل توجه در این فرآیند مجموعه تحرکاتی است که اخیرا آمریکا به ریاست اوباما علیه روسیه در پیش گرفته‌اند.

اعمال تحریم‌های جدید علیه روسیه و مقامات این کشور، افزایش تحرکات نظامی آمریکا در مرزهای روسیه با تقویت شرکای واشنگتن همچون اوکراین، استونی، لتونی، لیتوانی و در ‌‌نهایت نیز اعلام اخراج ۳۵ دیپلمات روس از آمریکا نمودی از این اقدامات است. حال این سوال پیش می‌آید که چرا اوباما در روزهای پایانی ریاست جمهوری خود به چنین سیاست‌هایی روی آورده و چه هدفی را دنبال می‌کند؟

بررسی کارنامه اوباما نشان می‌‌دهد که وی در عرصه داخلی و خارجی به رغم وعده‌ها و ادعاهای بسیار نتوانسته کارکرد چندانی داشته باشد و پیروزی ترامپ نیز بر شدت چالشهای او افزوده است چنانکه اوباما وادار شده تا برای حفظ طرح ملی بیمه خدمات درمانی او موسوم به «اوباماکر» دست به دامان نمایندگان کنگره شود. در عرصه جهانی نیز اوباما عملا دستاوردی کسب نکرده که ناتوانی در روند صلح خاورمیانه، شکست در تحولات سوریه و مبارزه با تروریسم و نیز رسوایی همراهی با سعودی برای کشتار مردم یمن تنها بخشی از این وضعیت است. با توجه به این شرایط اوباما با رویکرد تهاجمی به روسیه به دنبال پنهان‌سازی این شکست‌ها و وضعیت متزلزل خود است.

اما نکته مهم‌تر آنکه رفتار اوباما در باب روسیه با محوریت تحریم و تهدید بیانگر یک اصل مهم است و آن اینکه آمریکا توان پاسخگویی در چارچوبی نظامی و یا بین‌المللی را ندارد و لذا به حداقل‌ترین واکنش یعنی جنگ لفظی، اخراج دیپلمات‌ها و تحریم روی آورده است. این امر نه برگرفته از قدرت و توان اوباما بلکه برگرفته از آگاهی آقای پرزیدنت مبنی بر خالی بودن دست آمریکا در عرصه‌های دیگر است. در این میان نوع واکنش پوتین به اقدامات اوباما امری مهم و قابل تامل است که از آن با عنوان بخشی از راهبرد آینده روسیه می‌توان یاد کرد.

پوتین از همان ابتدا ضمن تبریک به ترامپ برای بهبود روابط دو کشور در آینده ابراز امیدواری کرد. جالب توجه آنکه در پیام سال نو میلادی پوتین به ترامپ و مردم امریکا تبریک گفت نه به اوباما،همچنین در واکنش به اقدام اوباما مبنی بر صدور دستور اخراج 35 دیپلمات روس از امریکا، عدم پاسخگویی متقابل را اعلام و بر مذاکره با دولت آینده امریکا تاکید کرد. بسیاری بر این عقیده اند که رفتارهای پوتین به منزله نادیده گرفتن اوباما و به عبارتی بیان این اصل است که مسکو دیگر اوباما را رئیس جمهو نمی داند و به رفتارهای آن اهمیت نمی دهد. رفتاری که به نوعی می توان تحقیر نمودن اوباما و ساختار کنونی امریکا را در آن یافت. حال این سوال مطرح می شود که چرا پوتین چنین رویکردی را در پیش گرفته و چه اهدافی را دنبال می کند؟

پاسخ به این پرسش را در سخنان پوتین در واکنش به اخراج 35 دیپلمات روس تا حدودی می توان دریافت. پوتین می گوید: روسیه جایگاه دیپلماسی خود را در سطح امریکا پایین نخواهد آورد.پوتین با این جمله یک نکته اساسی را یادآور می شود و آن اینکه جایگاه روسیه بالاتر از امریکا در معادلات جهانی است. به عبارتی پوتین سیاست تحقیر را در برابر امریکای اوباما در پیش گرفته و سعی دارد تا از فضای بحران داخلی امریکا و تزلزل جایگاه جهانی آن برای حرکت به سوی نوعی شبه تک قطبی یا بهتر بگوییم فروپاشیدن ساختار تک قطبی ادعایی آمریکا بهره برداری نماید. اصلی که شاید امریکایی ها نیز به آن واقف شده‌آند که مواضع ترامپ مبنی بر رویکرد به همگرایی با روسیه در این چارچوب قابل تعریف باشد. وی با این رویکرد سعی دارد تا همچنان امریکا را قدرت مهم جهانی و هم‌تراز روسیه معرفی نماید تا در ظاهر هم که شده هژمونی ادعایی امریکا را حفظ نماید.