رصد بدنه گفتمان توسعه علم و فناوري در كشور نشان ميدهد كه آسيبهاي جدي به اين گفتمان عمومي در جامعه وارد است. اين در حالي است كه بعد از شتاب رشد علمي اين دومين تهديد جدي در مسير دستيابي به اقتصاد دانشبنيان و مقاومتي و احياي تمدن ايراني اسلامي است. کاهش علاقهمندی به علمآموزی میان دانشآموزان، عقبنشینی از مواضع توسعهای عرصههای پیشرو دانش و فناوری نظیر هستهای و فضایی در کنار تغییر نگاه فرهنگی جامعه از جمله نقاط آسیبپذیر گفتمان یادشده هستند.
دسترسي به توسعه علم و فناوري و اقتصاد مبتني بر آن يك ضرورت و زيربناي احياي تمدن ايراني اسلامي و حضور مؤثر در عرصه صدور فرهنگ است. اين توسعه زماني محقق ميشود كه علم و فناوري به يك گفتمان اجتماعي بدل شود و ويژگي اين گفتمان ورود تمام اقشار به عرصه علم و فناوري و تبديل شدن آن به يك مطالبه عمومي است.
اما آنچه در عمل ظرف دو سال گذشته اتفاق ميافتاد عكس اين فرآيند است و حتي برخي آن را از بين برنده شرايطي ميدانند كه تا پيش از اين مهياي توسعه دانش و فناوري شده بود. به بيان ديگر برنامههاي اجرايي در اين سالها به گونهاي بوده كه ضربههاي فراواني به پيكره گفتمان توسعه علم و فناوري وارد آورده است. گزارشهاي منتشر شده در زمينههاي آموزشي، پژوهشي، توليد و توسعه فناوري و مطالعاتي اين ادعا را ثابت ميكنند.
ركورد سير نزولي معدل دانشآموزان از آن جمله بود كه واكنشهاي زيادي را در پي داشت. يكي از تحليلهاي فراگير در مورد اين گزارش، مربوط به كاهش ميزان علاقهمندي دانشآموزان به علمآموزي است. بر اين اساس عامليت دانشآموزان به عوامل ششگانه پايين آمدن كيفيت تدريس، تدريس معلم در غير رشته تخصصي خود، رعايت نشدن زمان تدريس و تعطيلات بيرويه مدارس، استاندارد نبودن آزمون مستمر و ارزشيابي تحصيلي، نبود مشاوره تحصيلي و مشكلات محتوايي كتب درسي كه آموزش و پرورش به عنوان متهمان رديف اول كاهش ميانگين نمرات درسي دانشآموزان معرفي كرده اضافه ميشود و تحليلگران بر اين مبنا قشر دانشآموز را در گفتمان توسعه علم و فناوري از دست رفته يا در حالت بهتر دچار خلل ميدانند و ارائه برنامه براي آن را اورژانسي عنوان ميكنند.
تغيير متغيرها به داد رشد علمي رسيدمورد بعد كاهش شتاب رشد علمي است كه با تغيير متغيرها نيز قابل توجيه نيست. دولت يازدهم و وزارت علوم آن در تمام مدتي كه با سرپرست اداره ميشد يا در مدت كوتاه وزارت رضا فرجي دانا، و الان كه پشت درهاي بسته اداره ميشود همواره از برنامههاي خود براي رشد علمي دفاع و ابراز نگرانيها مبني بر كاهش رشد علمي را سياهنمايي عنوان كرده است. اما نيمه اول سال و بعد از اعلام سايتهاي جهاني نمايه ساز علمي مبني بر شيب منفي رشد علمي كشورمان كه در مقايسه با ساير كشورهاي منطقه شرايط نگرانكنندهتري را نيز تجربه كرد، انكار اين وضع به توجيه آن بدل شد و در اين مسير ابتداييترین كار تغيير متغيرهاي توليد علم بود و قضيه به تفاوت آمار توليد علم با توليد و نمايهسازي مقالات و در نهايت نيز كارشكني سايتهاي مرجع علمي جهاني در ثبت مقالات علمي كشورمان به بهانه تحريمها منتهي شد. هرچند همچنان نگرانيهاي جامعه دانشگاهي كشور نسبت به مؤلفههاي رشد علمي و توجه به آنان باقي است. از سوي ديگر فاصله ميان تخصيص و تحقق اعتبارات حوزه علم و فناوري است كه در دولت كنوني هر ساله اين فاصله بيشتر از قبل ميشود. همچنين سرنوشت نامعلوم طرحهاي كلان ملي نيز در تضعيف گفتمان علم و فناوري در كشورمان كمك بسزايي كرده است. عقبنشيني در عرصههاي پيشرو علمي كشور از جمله دانش هستهاي و فضايي نيز تيشه ديگري بر پيكره نونهال اين گفتمان بود. اين در حالي است كه دولت با بازگشت مجدد به سياست بچه پولداري و در اولويت قرار دادن واردات به جاي توليد، در عمل طرحهاي كلان ملي را از دستور كار خارج كرده است، اگرچه در مقابل رسانههاي جمعي توجه بيشتر به اين طرحها را خواستار ميشود. محمد فرهادي، وزير علوم، تحقيقات و فناوري روز گذشته در نشست تخصصي همانديشي ملي تدوين سياستهاي اجرايي و اولويتهاي پژوهش و فناوري در كتابخانه ملي با بيان اينكه شوراي عتف يكي از اساسيترين اركان علم و فناوري كشور است، گفت: بايد به اجراي طرحهاي كلان ملي توجه بيشتري شود.
آب پاكي بازنگري نقشه جامع علمي در اين فضاي اجتماعي، كارشناسان اعلام خبر امكان بازنگري نقشه جامع علمي كشور از سوي دبير شوراي عالي انقلاب فرهنگي را به احتمال اصلاح اين نقشه و انطباق آن با برنامههاي دولت برداشت ميكنند. محمدرضا مخبر دزفولي روز گذشته در نشست تخصصي همانديشي ملي تدوين سياستهاي اجرايي و اولويتهاي پژوهش و فناوري كشور گفت: اگر ما پيشنهاد مؤثري از نهادهاي مختلف پژوهشي به شوراي عالي انقلاب فرهنگي داشته باشيم كه نشاندهنده نياز به اصلاح، بازنگري و به روزرساني نقشه جامع علمي باشد، حتماً اين كار را انجام ميدهيم. وي افزود: براي اين كار فرصت سه تا پنج ساله قرار داديم تا اگر مسئله اولويتدار و مطلب جديدي كه در نقشه به آن توجه نشده است به ما پيشنهاد شد، نقشه را بازنگري كنيم.
اين به معناي آن است كه دولت با در دست داشتن بالاترين رأي در تركيب شوراي عالي انقلاب فرهنگي و ستاد راهبري سند نقشه جامع علمي كشور، به جاي اينكه درصدد هماهنگ كردن برنامههاي خود با اين سند بالادستي باشد، تغيير مرزها و جغرافياي اجرايي اين سند و چشمانداز آن را در دستور كار دارد.
جزیرهای به نام شورای عتفنقشه جامع علمي اولويتها و سياستهايي را مطرح كرده كه حداقل داراي 13 محور اصلي است و اين محورها تأكيد افق 1404 است كه بايد هر اقدامي در دستگاههاي اجرايي مبتني بر اين محورها صورت بگيرد، زيرا به طوركلي مصوبههاي مؤخر محور كار دستگاه اجرايي هستند و نقشه جامع علمي نيز مؤخر حوزههاي علمي و فناوري است.
علاوه بر اين بيش از 200 اقدام در نقشه جامع علمي آمده است كه بايد محقق شود و اگر اين اقدامات در اختيار تمام دانشگاهها قرار گرفته و آنها ملزم به اجراي آن شوند، به پيشرفت علمي ميرسيم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بيان اينكه برنامههاي پنجساله نيز بايد منطبق با نقشه جامع علمي باشد، گفت: شوراي عتف بايد بازوي پرتوان اجراييسازي نقشه علمي كشور باشد، ما شوراي عتف را قبول داريم و حتماً بايد حمايتش كنيم، اما اين شورا بايد در مسير نقشه جامع علمي باشد.
مخبر دزفولي گفت: نميشود چند مرجع در يك موضوع سياستگذار باشند، زيرا به اين صورت همگرايي اتفاق نميافتد و يك واگرايي سازنده اجرا ميشود و ما بايد اين مسئله تدبير كنيم.
به گفته وي، تخصصيترين كميسيون علمي فناوري براي تحقق نقشه جامع علمي كشور، كميسيونهاي تخصصي شوراهاي عتف است، ولي بايد همگرايي صورت بگيرد. مخبردزفولي اظهار داشت: اگر تمام نهادها براي رسيدن به افق 1404 دست به دست يكديگر دهند، به اهداف علمي فناوري كشور ميرسيم، ولي در حال حاضر در رتبهبنديهاي جهاني هنوز با هدف فاصله داريم. دبير شوراي عالي انقلاب فرهنگي عنوان كرد: خواهش ميكنم نهادها برنامهريزي كنند تا صندوقهاي مختلفي كه در حوزه علمي و پژوهشي داريم، از جريان علم و توسعه در كشور حمايت كنند تا بتوانيم به اهدافمان برسيم.
وي اضافه كرد: اينگونه نميشود كه شوراي عتف يك جزيره جداگانه باشد و براي خودش اولويتهاي علم و فناوري را تعريف كند و نهادهاي ديگر نيز اولويتهاي خودشان را تعريف كنند.
