بلندمرتبهسازي با رعايت ضوابط و مقررات و در نظر گرفتن فضاهاي خدماتي در قرن حاضر توانسته است از مسائل و مشكلات شهري بكاهد. در كشور ما و به خصوص در كلانشهرها و پايتخت 10 ميليوني بلندمرتبهسازي در دو دهه اخير از رشد بالايي برخوردار بوده است تا آنجايي كه در برخي از مناطق شهري پايتخت همچون منطقه يك و 22 و مناطق حاشيهاي بلندمرتبهسازي در اولويت قرار گرفته و روز به روز بر تعداد ساختمانهاي بلندمرتبه و طبقات آن افزوده ميشود. در شهري مانند تهران كه با انواع و اقسام مسائل و معضلات شهري همچون ترافيك و آلودگي هوا دست و پنجه نرم ميكند، بلندمرتبهسازي جايگاه ويژهاي در افزايش و كاستن مشكلات دارد به گونهاي كه با تشديد آلودگي هوا اعلام شده است كه بلندمرتبهسازي در كريدور غربي پايتخت زمينهساز افزايش آلودگي هوا شده و توپ كم كاري و ناكارآمدي برنامهها در كاهش آلودگي هوا به زمين بلندمرتبهسازي و شهرداري پاسكاري شده است. اين در حالي است كه كارشناسان حوزه شهرسازي و معماري شهري افزايش آلودگي و آلايندگي هوا را بلندمرتبهسازي نميدانند و آن را بهانهاي براي جبران كمكاري حوزه مرتبط با كاهش آلودگي هوا عنوان ميكنند. در اين زمينه شهردار تهران و معاون شهري وي معتقدند بلندمرتبهسازي نقشي در افزايش و تشديد آلودگي هوا ندارد. طرح اين موضوعات از سوي وزير شهرسازي و برخي ديگر از مسئولان فرار دستگاههاي متولي از كمكاري و ناکارآمدی در كاهش و كنترل آلودگي هواست. تأخير در تصويب و ابلاغ ضوابط و مقررات بلندمرتبهسازي از سوي شوراي عالي شهرسازي و معماري بر دامنه اتهامزنيها در اين زمينه افزوده است كه آيا بلندمرتبهسازي با افزايش آلودگي هواي پايتخت در ارتباط مستقيم است؟!
رابطه آلودگي هوا با بلندمرتبهسازي
با توسعه شهرنشيني در چند دهه اخير بلندمرتبهسازي به عنوان يك الگوي ساخت و ساز وارد عرصه ساخت و ساز مدرن شهري شد به گونهاي كه به ساختمانهاي بيش از 12 طبقه بلندمرتبه اطلاق ميشود و حدود 50 سال از ساخت و گرايش به بلندمرتبهسازي در كشور ميگذرد. در واقع ايده بلندمرتبهسازي ابتدا به منظور بهرهبرداري از زمينهاي مركز شهر و در پي توجه به اقتصاد شهر مطرح شد اما به تدريج و با افزايش جمعيت كه به حاشيه شهرها كشيده شد هم اكنون در پايتخت بلندمرتبهسازي از حدود دو دهه اخير رونق گرفته است و هم اكنون در چند منطقه تهران تمايل به بلندمرتبهسازي گسترش و توسعه يافته است. به گونهاي كه در مناطق 22، يك، 2و5 شاهد بيشترين بلندمرتبهسازي هستيم. در اين زمينه بلندمرتبهسازي با در نظر گرفتن ضوابط و مقررات شهرسازي و معماري ميتواند به نوعي جايگزين كمبود عرصه براي ساخت و ساز را جبران كند به شرط آنكه اين اقدام با در نظر گرفتن پيوستهاي جمعيتي، اجتماعي و خدمات شهري همراه شود.
به اعتقاد كارشناسان جمعيت زياد، تردد بيش از اندازه خودروها و آلاينده بودن صنايع برخي از دلايل آلودگي هواست كه امروزه موضوع بلندمرتبهسازي نيز به آن اضافه شده است. در اين زمينه برخي از صاحبنظران در حوزه هوا و اقليم معتقدند بلندمرتبهسازيها مانع جريان باد از مسير طبيعي خود ميشود و اين مسئله موجب انباشت آلايندهها در شهرهاي بزرگ مانند تهران ميشود، برخي هم معتقدند بلندمرتبهسازي ذاتاً موجب آلودگي نميشود بلكه مكانيابي براي ساخت و ساز ساختمانهاي بلند مسئله مهمي است. بنا بر اين لازم است تا ضوابط مشخصي براي مباحث بلندمرتبهسازي در نظرگرفت. با اين حال برخي معتقدند كه اگر بلندمرتبهسازي موجب افزايش آلودگي ميشود چرا برخي شهرهاي ديگر كه بلندمرتبهسازي در آنها صورت نگرفته با آلودگي شديد دست و پنجه نرم ميكنند؟
با اين حال مصطفي بهزادفر، عضو هيئت مديره انجمن علمي معماري و شهرسازي ايران به ايرنا در اين زمينه ميگويد: مسئله مهمي كه در كشور وجود دارد اين است كه به يك موضوع بخشي و يك بعدي نگاه ميشود در حالي كه موضوع مهمي مانند آلودگي هوا داراي گستردگي زيادي است و بايد چندوجهي به آن نگاه شود.
وي با بيان اينكه باد غالب نه تنها در تهران بلكه در تمام شهرهاي كشور غربي است و در بحث بلندمرتبهسازي مبحث مهم مكانيابي براي بلندمرتبهسازي است معتقد است بيش از نيم قرن است در كشور محدوديت توسعه داريم، همچنان تمامي توسعه در حوزه تهران بين تهران و قزوين صورت ميگيرد كه بايد جلوي اين مدل توسعه نيم قرن پيش گرفته ميشد.
بهزادفر ميافزايد: از آنجا كه جهت باد در تهران غرب به شرق است از اين رو تمام آلودگيها از قزوين به سمت تهران و شرق هدايت ميشود به طوري كه شرق تهران آلودهترين بخش پايتخت است. بنابراين بلندمرتبهسازي آن هم اگر جانمايي صحيح نشود تنها علت آلودگي نيست بلكه عواملي مانند نحوه استقرار صنايع، آلودگي ناشي از كيفيت توليدات به ويژه صنايع وابسته به سوختهاي فسيلي و عدم استفاده از فناوريهاي روز از ديگر عوامل است.
در اين زمينه نيز معصومه ابتكار رئيس سازمان حفاظت محيط زيست با بيان اينكه تراكم تشويقي نبايد صادر شود، تأكيد ميكند: تأثير بلندمرتبهسازي بر جريانهاي هوا را در شوراي شهرسازي مطرح كرديم. نياز به جريان هوا در ارتفاع 10 متري را داريم اما بلندمرتبهسازي در مقابل ورود جريانهاي هوا مانع ايجاد ميكند.
همچنين عباس آخوندي وزير راه و شهرسازي در خصوص بلندمرتبهسازي و رابطه آن با افزايش آلودگي هوا ميگويد از سال ۶۶ به بعد جريان سريع ساخت ساختمانهاي بلندمرتبه را داشتيم و بر اساس گزارش شهردار تهران حدود ۹۷۹ پروانه در اين مدت صادر شده است كه هر پروانه ميتواند چند ساختمان باشد. آخوندي معتقد است مطالعات و تجربيات جهاني نشان ميدهد در مناطق و جزايري در خارج از كشور كه باد در آن به خوبي جريان دارد با احداث ساختمانهاي بلند جريان باد كم شده است. وي ميافزايد: درخصوص آلودگي هوا در كلانشهرها جريان بادهاي سطحي و محلي، مهم و مورد نظر است كه ساخت ساختمانهاي بلند اثر زيادي در جريان بادهاي سطحي دارد كه اين موضوع در جلسه شورايعالي شهرسازي و معماري مورد تأكيد قرار گرفت.
وزير راه و شهرسازي معتقد است براي منطقه ۲۲ تهران بلندمرتبهسازي پيشبيني نشده بود و ساختمانهاي بلندي كه در اين منطقه ساخته شده مانع جريان باد است.
آخوندي با اشاره به اينكه ساختمانهاي بلند بايد نيازهاي واقعي شهر را تأمين كند، ميافزايد: احداث ساختمان در منطقه ۲۲ ميبايست طي يك دوره ۲۵ ساله و با توجه به نياز مردم صورت بگيرد در حالي كه حجم بالاي ساختمانسازي جريان باد را با جديت رو به رو كرده است.
وي با بيان اينكه جريان اين ساخت و سازها باعث بروز مشكلاتي براي نسلهاي بعدي خواهد شد، گفت: بيتوجهي و عدم تحرك و عدم واكنش بهموقع در برابر اين امر مشكلات فراواني را به وجود خواهد آورد.
وي ميافزايد: كشورهايي كه در دنيا اقدام به ساخت بناهاي بلند كردند هدف آنها ارتقاي كيفيت زندگي بوده است و همواره اين نكته را مد نظر قرار دادهاند كه ساختمان بلند موجب بالندگي شود؛ موضوعي كه در كشور ما كمتر به آن توجه شده است.
قاليباف: بلندمرتبهسازي علت آلودگي هواي تهران نيست
شهردار تهران با بيان اينكه اكنون آلودگي هوا بزرگترين و مهمترين چالش كلانشهرهاي جهان است، ميگويد: بايد از توليد آلودگي از منبع جلوگيري شود، به گونهاي كه مانع فعاليت وسايل، تجهيزات و عوامل توليدكننده آلودگي شد.
وي با اشاره به اينكه سالانه 800 هزار تن آلاينده وارد هواي شهر تهران ميشود، ميافزود: منشأ 82 درصد از اين آلودگي منابع متحرك بوده و مابقي به واسطه منابع ساكن توليد ميشود.
شهردار تهران در خصوص اينكه ساختوساز در منطقه 22 از ورود باد به شهر تهران جلوگيري كرده و آيا بلندمرتبهسازي در پايتخت موجب آلودگي هواي اين شهر شده است يا خير ميگويد: ساختوساز در منطقه 22 علت آلودگي هوا نيست، ضمن اينكه حركت باد همواره از سمت غرب به شرق است و اين مسئله به يك نقطه محدود نميشود.
وي تأكيد ميكند: اگر ساختوساز باعث آلودگي هوا ميشود پس چرا شهرهايي چون اراك، اصفهان و مشهد با معضل آلودگي هوا مواجهاند؟ و ما همواره در فصل زمستان شاهد وارونگي هوا در تهران هستيم.
قاليباف معتقد است كه مسئوليت حل معضل آلودگي هوا بر عهده دولت و سازمان حفاظت محيطزيست است و شهرداري تهران آمادگي اجراي هر سياستي را در اين زمينه دارد حتي اگر اجراي آن برنامه از نظر شهرداري تهران اقدام درستي نباشد. با اين حال در صورتي كه حل مشكل آلودگي هوا به شهرداري تهران واگذار شود، در يك دوره زماني مشخص هواي شهر تهران را به شرايط سالم بازميگردانيم.
وي تأكيد كرد: شهرداري تهران نظرات و پيشنهادات خود را در زمينه بلندمرتبهسازي به شوراي عالي شهرسازي ارائه ميكند اما تصميم نهايي با اين شوراست، در صورتي كه شوراي عالي شهرسازي و معماري تصميم بر توقف ساختوساز در شهر تهران بگيرد بلافاصله پس از ابلاغ، آن را اجرا خواهيم كرد.
سازهها و ساختمانهاي بلند بر جريان هواي تهران تأثيري ندارد
معاون شهرسازي و معماري شهرداري تهران ميگويد: با توجه به ناچيز بودن مقياس بناهاي بلندمرتبه در مقايسه با گستره چند صد كيلومتري شهر تهران اجراي اين سازهها كوچكترين تأثيري بر جابهجايي تودههاي هوا و جريان وزش باد نميگذارد.
پژمان پشمچيزاده معتقد است موضوع در اين خصوص به قدري شفاف و روشن است كه انسان در رابطه با حسن نيت طراحان اينگونه موضوعات دچار ترديد جدي ميشود.
وي ميافزايد: با مقايسه آمار درازمدت ايستگاه سينوپتيك مهرآباد و كنترل غلظت آلايندهها در ايستگاههاي كنترل كيفيت هوا در دورههاي مختلف زماني به راحتي ميتوان به بيپايه بودن اين اظهارات پي برد.
وي با تأكيد بر اينكه بلندمرتبهسازي در منطقه ۲۲ بر اساس ضوابط طرح تفصيلي صورت گرفته و سليقهاي نبوده است، ميگويد: تاكنون از ضوابط جمعيتپذيري منطقه نيز عدول نكردهايم و منطقه 22 در زمان شكلگيري براي بلندمرتبهسازي انتخاب شد و در بند 1629 ضوابط طرح تفصيلي جديد شهر تهران نيز مقرر شد ميزان بارگذاري همچون گذشته ادامه يابد. با اين حال در آذر ماه سال گذشته، شوراي عالي شهرسازي و معماري مصوبهاي گذراند كه به موجب آن بازبيني و بازنگري در ضوابط طرح تفصيلي شهر تهران تكليف شد كه از آن زمان تاكنون در حال انجام است. در عين حال شهرداري تهران نيز به اين نتيجه رسيده كه ضوابط ساختوساز در منطقه 22 بايد مورد بازنگري قرار گيرد.
مهندس پشمچيزاده ميگويد: وزير راه و شهرسازي بحث بلند مرتبهسازي را نفي نكرده اما توصيه كردهاند كه فعلاً طرح بلندمرتبهسازي در كميسيون ماده5 طرح موضوع نشود، اين در حالي است كه براساس طرح جامع راهبردي تهران اگر شرايط مهيا شود ممنوعيتي براي بلندمرتبهسازي وجود نخواهد داشت و در اين زمينه بايد هرچه سريعتر ضابطه بلندمرتبهسازي كه در كميسيون ماده 5 به تصويب اعضا رسيده است به تصويب شوراي عالي شهرسازي و معماري برسد تا شهر داراي يك ضابطه محكمتر و پايدار براي بلند مرتبهسازي شود.
