حالت خشم از خطرناكترين حالاتي است كه بر انسان عارض ميشود و اگر انسان نتواند در اين حالت خود را كنترل كند، باعث ميشود كه نوعي جنون به او دست دهد و اين جنون سبب ميشود انسان حالت تسلط بر خود را از دست بدهد و در نتيجه منجر به تصميمها و جنايات خطرناكي شود. تصميماتي كه باعث ميشود انسان يك عمر در پشيماني زندگي كند. با كمي دقت و كنترل رفتار ميشود از تشكيل بسياري از پروندههاي ضرب و جرح و ساير جرائم مربوط به آن در مراجع قضايي جلوگيري كرد. بايد توجه كرد كه خشم وسيله بقاي نسل انسان است و در متون ديني اسلامي خشم را به «غضب و غيظ» تعبير ميكنند. دانشمندان و علماي اسلامي، خشم را يكي از نعمتهاي بزرگ خداوند ميدانند كه در وجود انسانها به وديعه نهاده و به واسطه آن، انسان براي بقاي خويش، در برابر ناملايمات طبيعت تلاش ميكند و به كمك آن به بازسازي و آبادي دنيا و آخرتش مشغول ميشود. جهاد با دشمنان، حفظ نظام بشر، امر به معروف و نهي از منكر، اجراي تعزيرات، دفاع از جان و مال و جهاد با نفس فقط به كمك و ياري اين غريزه ممكن میشود و اگر غريزه خشم نبود، بشر رو به نابودي و تباهي ميرفت، اما كنترل نکردن اين رفتار و افراط و تفريط در آن براي انسان مشكلآفرين ميشود.
تفريط در خشم عبارت است از ضعف يا نداشتن نيروي خشم كه پسنديده نيست. نتيجه ضعف اين قوه، حساسيت نداشتن به امور نامشروع، پستي و حقارت نفس و سكوت در برابر زشتيهاست. خداوند متعال در قرآن، بهترين اصحاب رسول خدا صلي الله عليه و آله را به استواري و مردانگي بسياروصف كرده است: «اشدّاء عليالكفّار؛ بر كافران بسيار سختگير هستند.»
افراط در خشم، وضعيتي است كه خشم بر انسان غلبه ميكند، تا آنجا كه اعمال و كردار فرد از كنترل عقل و دين و تبعيت از آنها خارج ميشود. شخصي كه در اين حالت است، بينش درستي ندارد و فكر و نظر و تصميم مناسبي نيز نخواهد داشت، در ضمن، هيچگونه پند و نصيحتي بر او اثر نخواهد كرد. پيامدهاي اين نوع خشم عبارتند از: رنگ پريدگي، لرزش اندامها، خارج شدن اعمال از مدار نظم و ترتيب، تشويش در حركات و گفتار، ناسزاگويي و حالت تهاجم. بر اين اساس اگر چه عقل، همچون خورشيد در شبهاي تيره زندگي و چراغي روشن در تاريكيهاي راه معيشت است، اما چندان نيرو ندارد كه توشه راه نيز باشد و در برابر غرايز و احساسات ياوري كامل كند. بنابراين علاوه بر پرورش عقل به نيروي ديگري نياز داريم كه به آن اراده گفته ميشود. اگر اراده را تقويت كنيم تا به كمك عقل بشتابد و دست در دست هم خشم را از پا در آورند، در آن زمان ميتوانيم بر رفتارهاي خود تسلط و كنترل داشته باشيم و هر يك از اميال و عواطف و احساسات خود را در رسيدن به كمال به كار بريم.
*رئيس اداره آموزش همگاني فرمانده انتظامي تهران بزرگ
