تأثيرگذاري قيام حضرت اباعبدالله(ع)در تحولات مهم تاريخ دنياي اسلام امري مشهود ومبرهن است كه نمونه بارز و بيبديل آن شكلگيري انقلاب اسلامي در سال 57 و به تبع آن تثبيت حكومت ديني جمهوري اسلامي ايران است.
با بررسي تطبيقي قيام عاشورا با انقلاب سال 57 ميتوان به صراحت گفت كه بسياري از مؤلفههاي مهم آن حادثه عظيم تاريخي در طول سالهاي قبل و بعد از انقلاب به خوبي عينيت يافت كه نمونههاي فراواني را ميتوان براي آن برشمرد كه از آن جمله «ايجاد روحيه مقابله با ظالم يا استكبار»، «تقويت روحيه خود باوري و اميد در جامعه»، «شكلگيري روحيه ايثار و شهادت»، «تعميق باورهاي ديني و ارزشي در جامعه» و «تبعيت حداكثري از ولي فقيه و امام زمان» است، بر همين اساس جمع كثيري از كارشناسان و نظريهپردازان بر اين باورند كه عامل «مذهب» از قويترين و اصليترين عواملي است كه در پيدايش و پيروزي انقلاب اسلامي، نقش بسزايي داشته است.
ميشل فوكو (فيلسوف مشهور فرانسوي و نظريهپرداز پستمدرنيسم)در تحليل و بررسي عوامل انقلاب اسلامي از «معنويتگرايي سياسي» نام ميبرد. به نظر او، روح انقلاب اسلامي در اين حقيقت يافت ميشود كه ايرانيان از خلال انقلاب خود، در جست و جوي ايجاد تحول و تغيير در خويش بودند. هدف اصلي آنان، ايجاد تحولي بنيادين در وجود فردي و اجتماعي، حيات اجتماعي و سياسي و در نحوه تفكر و شيوه نگرش بود. آنان راه اصلاح را در اسلام يافتند. اسلام براي آنان هم دواي درد فردي و هم درمان بيماريها و نواقص جمعي بود. (1)
يكي از نظريه پردازان برجسته كشور در همين زمينه مينويسد: «انقلاب و ضد آن بر اين نكته تأكيد دارد كه بايد مطالعه انقلاب با توجه به عنصر ايدئولوژي، نقش اپوزيسيون اسلامي، مشروعيت، آموزشها و خصوصاً رهبري صورت گيرد.» (2)
حامد الگار نيز در كتاب ريشههاي انقلاب اسلامي، سه عامل «تشيع، رهبري امام خميني(ره)و طرح اسلام به عنوان يك ايدئولوژي» را به عنوان ريشههاي انقلاب مطرح ميكند.
حال برخي از مؤلفههاي مهم عاشورا كه تأثير مستقيمي در انقلاب 57 و بعد از آن نظام اسلامي داشته را ميتوان اينگونه تشريح كرد:
استكبارستيزي
عدم پذيرش استكبار و سلطه كافران يكي از شاخصهاي جماعت شيعي است، همانگونه كه در قرآن هم آمده: (لَن يجْعَلَ اللهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلا.) (نساء: 141) بنابراين، شيعيان و مؤمنان نبايد سلطه و استكبار كافران را بر خود بپذيرند، بلكه بايد در مقابل استكبار و سلطه كافران بايستند و مقاومت كنند.»
روحيه ايثار و شهادتطلبي
«ايثار و شهادتطلبي» را هم يكي ديگر از شاخصهاي مهم ارزشي مكتب شيعه بايد به شمار آورد؛ شاخصي كه در طول زندگي ائمه(عليهم السلام)و به شهادت رسيدن تمامي آنها قابل دريافت است.
شهادت در تاريخ اسلام و امت اسلامي نقش بسيار عميق و گستردهاي داشته آنگونه كه بسياري از ظلمستيزيها و قيامهاي شكل گرفته عليه ظالمان در طول تاريخ با الگو گرفتن از اين حادثه مهم شكل بيروني به خود گرفته است.
عدالتخواهي
به عنوان مؤلفهاي كه ميتواند بسياري از مفاسد اقتصادي، سياسي و فرهنگي را پيشگيري كند نقش بسزايي در پيشرفت و توسعه يك كشور هم ميتواند داشته باشد. از نظر شيعه احراز عدالت براي تصدي مسئوليتهاي اجتماعي مانند حكومت، امامت جمعه و جماعت، قضاوت و... لازم است. شيعيان، امامان معصوم(عليهم السلام)را بارزترين مصداق عدالت ميدانند. پذيرش اصل عدل، همواره زمينهساز حركتهاي عدالتخواهانه در ميان شيعيان بوده است.
ريشههاي انقلاب را در عاشورا بايد جستوجو كرد
حال با نيم نگاهي به حوادث مهم تأثيرگذار در شكلگيري انقلاب در سال 57 ميتوان به راحتي دريافت كه قيام عاشورا ريشه و مبناي بسياري از آن بوده است.
1) قيام 15خرداد، به دنبال سخنراني شديداللحن حضرت امام(ره) در بعدازظهر عاشورا (13خرداد 1342)به وقوع پيوست. ايشان در مورد قيام 15 خرداد فرمود: «ملت عظيمالشأن در سالروز اين قيام فاجعه انفجارآميزي كه مصادف با 15 خرداد 42 بود، با الهام از عاشورا آن قيام كوبنده را به بار آورد. اگر عاشورا و گرمي و شور انفجاري آن نبود، معلوم نبود چنين قيامي بدون سابقه و سازماندهي، واقع شود.»
2) 17 شهريور يكي ديگر از حوادث مهم و راهبردي انقلاب اسلامي بود كه حضرت امام درباره اين روز تاريخساز ميفرمايند: «17 شهريور مكررِ عاشورا و ميدان شهدا مكرر كربلا و شهداي ما مكررِ شهداي كربلا و مخالفان ملت ما مكرر يزيد و وابستگان او هستند.»
3) اعلاميه تاريخي امام خميني(ره)در روز 21 بهمن 1357 مبني بر شكستن كودتا و حكومت نظامي رژيم – كه با هدف دستگيري رهبران اصلي انقلاب صورت گرفت- را هم ميتوان قيام خياباني مردم عليه رژيم آن روزدانست كه توانستند اهداف خاص حاكميت آن روز را به بنبست بكشانند.
بنيانگذار انقلاب اسلامي در اين زمينه هم ميفرمايند: «اگر قيام حضرت سيدالشهدا (ع) نبود، امروز هم ما نميتوانستيم پيروز بشويم. تمام اين وحدت كلمهاي كه مبدأ پيروزي ما شد، براي خاطر اين مجالس عزاداري، مجالس سوگواري و اين مجالس تبليغ و ترويج اسلام شد.»
تأكيد حضرت امام(ره) بر تأثيرگذاري مهمترين قيام مكتب شيعه بر انقلاب اسلامي را ميتوان در جايجاي صحيفه حضرت امام(ره) مشاهده كرد، به عنوان نمونههاي ديگر ايشان ميفرمايند: «محرم را زنده نگه داريد. ما هرچه داريم از اين محرم است. از قتل سيدالشهدا(ع) و شهادت او است. ما بايد به عمق اين شهادت و تأثير اين شهادت در عالم برسيم و توجه كنيم كه تأثير او امروز هم هست. اگر مجالس وعظ و خطابه و عزاداري و اجتماعات سوگواري نبود، كشور ما پيروز نميشد. همه در تحت بيرق امام حسين (ع)قيام كردند. الآن هم ميبينيد كه در جبههها وقتي كه نشان ميدهند آنها را، همه با عشق امام حسين (ع)است كه دارند جبههها را گرم نگه ميدارند.»
بنيانگذار انقلاب اسلامي در جاي ديگر ميفرمايد: «فداكاري حضرت سيدالشهدا (ع)است كه اسلام را براي ما زنده نگه داشته است... بايد بدانيد كه اگر بخواهيد نهضت شما محفوظ بماند، بايد اين نهضت را حفظ كنيد.»
حضرت آيتالله خامنهاي رهبر انقلاب اسلامي نيزدر بياناتي در مقاطع مختلف پرداختن به ويژگيها و عظمت عاشورا و عبرتهاي آن را مورد تأكيد قرار دادهاند كه بخشي از اين بيانات به شرح زير است:
محرم نبايد فراموش بشود
رهبر انقلاب اسلامي هم در بسياري از مقاطع به ارزش و كاربرد قيام عاشورا در انقلاب و تقويت قدرت انقلاب اسلامي تأكيد داشتهاند، ايشان در ديدار جمعي از بسيجيان و فعالان طرح شجرهطيبه«صالحين» در اول آذرماه 1391 ميفرمايند: «هيچ وقت نبايد امت اسلامي و جامعه اسلامي ماجراي عاشورا را به عنوان يك درس، به عنوان يك عبرت، به عنوان يك پرچم هدايت از نظر دور بدارد. قطعاً اسلام، زنده به عاشورا و به حسينبنعلي (عليهالسلام)است... اگر حادثه عاشورا نبود، اگر اين فداكاري عظيم در تاريخ اسلام پيش نميآمد، اين تجربه، اين درس عملي، به امت اسلامي داده نميشد و يقيناً اسلام دچار انحرافي ميشد از قبيل آنچه اديان قبل از اسلام دچار آن شدند و چيزي از حقيقت اسلام، از نورانيت اسلام باقي نميماند. عظمت عاشورا به اين است.»
اهميت روز عاشورا از نگاه رهبري
حضرت آيتالله خامنهاي در ديدار مردم قم در سالگرد قيام 19 دي در نوزدهم دي ماه 1388 نيز گفتهاند:
«روز عاشورا - دهم محرم – فينفسه با روزهاي ديگر فرقي ندارد، اين حسين بن علي (عليهالسلام)است كه به اين روز جان ميدهد، معنا ميدهد، او را تا عرش بالا ميبرد؛ اين مجاهدتهاي ياران حسين بن علي (عليه السلام)است كه به اين روز، اين خطورت و اهميت را ميبخشد.»
تحريف عاشورا
با توجه به تاثيرات مهم و راهبردي قيام عاشورا در پيدايش و تثبيت و اعتلاي انقلاب اسلامي بايد تأكيد كرد كه دشمنان و برخي از وابستگان آنها در داخل كشور همواره تلاش داشتهاند در قدم نخست باورهاي اعتقادي و ارزشي مردم را تغيير داده و ميان مردم و دين ديواري غير نفوذ بكشند. موازي با چنين هدفي «تحريف عاشورا» و خالي كردن قيام عاشورا از پيامهاي اصلي را هم بايد ديگر هدف آنها به شمار آورد چراكه تحقق چنين هدفي ميتواند به آن بينجامد كه جامعه اسلامي تنها به صرف عزاداريها و شركت در مراسم دهه نخست محرم بسنده كرده و نسبت به بسياري از تحولات سياسي بيتفاوت باشد.
پينوشتها:
1 - فوكو، ايرانيها چه رؤيايي در سر دارند؟ ترجمه حسين معصوميهمداني
2 - آصف حسين در كتاب ايران اسلامي مينويسد.
