امام خميني(ره): «همه دست در دست يكديگر بدهند تا انقلاب محفوظ بماند و مثل زمان مشروطيت نشود كه آنها كه اهل كار بودند مأيوس شوند و كنار بروند كه در زمان مشروطيت همين كار را كردند و مستبدين آمدند و مشروطهخواه شدند و مشروطهخواهان را كنار زدند.»(1)
مقام معظم رهبري: «بعد از ورود اسلام به ايران حادثه مشروطيت، يك حادثه استثنايي است.»(2)
بيترديد نهضت مشروطيت يكي از مقاطع حساس و عبرتآموز تاريخ ايران اسلامي است. بررسي ابعاد مختلف آن و تعمق در ماهيت، علل پيدايش، نقاط اوج و حضيض، فرآيند حذف اصلاحگران حقيقي در روند نهضت، ارزيابي روشها و بينشهاي رهبران آن، بررسي تأثير استفاده ابزاري از واژههاي مبهم، لغزنده و گاه موهوم و... ميتواند جامعه ايران را در عبور پيروزمندانه از چالشهاي پيش روي نظام جمهوري اسلامي ياري رساند.
نهضت مشروطه ادامهدهنده همان راهي بود كه 15 سال پيش از آن با صدور يك حكم تحريم از پايگاه مرجعيت شيعه آغاز شد و ملت ايران توان خود را براي حضور در عرصه سياسي به اثبات رسانده بود. مردم ايران كه تجربه حضور سياسي در سطح ملي را از نهضت تنباكو فرا گرفته بودند، اين بار علاوه بر اين حضور به خلق مفاهيم جديد سياسي كه بتواند بيانكننده اين حضور باشد نيز دست يافتند.
از منظر ديگر نهضت و نظام مشروطيت ايران از مهمترين تجليگاههاي فقه سياسي شيعه است. در اين مقطع حساس تاريخي علماي شيعه در پي آن بودند تا نظامي را با ماهيت اسلامي ـ ملي برقرار سازند. از منظر آنان نظام مشروطه ـ كه البته در ادامه توسط عناصر غربگرا و فرصتطلب به انحراف كشيده شد ـ تجلي قَدْرِ مَقْدور حاكميت قوانين الهي در آن عصر بود، بر اساس اين نگرش به مشروطه نقش اجتهادي علماي شيعه در آن جايگاه ويژهاي خواهد داشت.
مجموعهاي كه به حضور خوانندگان ارجمند«جوان» معرفي ميشود، سخنرانيها، مصاحبهها و گفتوگوهايي است كه با برخي از علماي عظام حوزه علميه قم و محققين تاريخ معاصر در راستاي غناي هر چه بيشتر «همايش يكصدمين سالگرد نهضت مشروطيت ايران و نقش اجتهاد شيعه در آن» صورت گرفته است. اين مجموعه از سه جنبه ميتواند ارزشمند باشد:
1ـ انعكاس ديدگاههاي مراجع و علماي معاصر حوزه درباره تحولات تاريخ معاصر، بهويژه مشروطه كه اهميت اين امر بر صاحبنظران پوشيده نيست.
2ـ برخي از ناگفتههاي تاريخ معاصر كه به عنوان تاريخ شفاهي از اهميت ويژهاي برخوردار است.
3ـ استفاده و بهرهمندي از تحقيقات و تحليلهاي محققان و پژوهشگران تاريخ معاصر و مشروطهپژوه.
لازم به ذكر است از ميان سخنرانيها و مصاحبههاي مجموعه حاضر، سخنان آيات عظام لطفالله و علي صافي گلپايگاني قبلاً در كتاب آموزههاي اول و دوم از اين مجموعه منتشر شده بود كه به دليل تناسب آن صلاح ديده شد در اين كتاب نيز درج شود.
اميد ميبريم كه با انتشار هرچه بيشتر آثاري از اين دست، روايت بومي وخودي از مشروطيت، از وراي دهها سال غفلت و فراموشي عيان گردد و واقعيتهاي اين رخداد تاريخي در دسترس محققان و بهويژه نسل جوان قرار گيرد.
پينوشتها:
(1) 4/8/62، صحيفه نور، ج 18، ص 151
(2) 13/5/82، در ديدار با محققان و دانشپژوهان تاريخ و انديشه سياسي حوزه و دانشگاه
