اين اقدام براي جلوگيري از انقراض ماهيان خاوياري صورت پذيرفته است. اما اجراي اين قانون اکنون با مشکلات بسياري مواجه شده و تعداد بسياري از مردم حاشیه دریای خزر با سرپيچي از قانون مذکور، تيغه تيز انقراض را بر گردن ماهيان خاوياري ميفشارند و نسل این گونه های جانوری با تهدید جدی مواجه شده است.
****
در گذشته بعد از صید ماهيان خاوياري آنها را با چکش لاستيکي بيهوش ميکردند تا از ضربات دم ماهي در امان باشند. پس از اين عمل، خاویار آن را خارج میکردند و گوشتش را براي فروش به بازار ميفرستادند. اما امروزه با پيشرفتهايي که صورت گرفته و استفاده از روش سزارین، توانستهاند براي جلوگيري از نابودي کامل اين ماهيان اقدامات چشمگيري انجام دهند. به اين صورت که ابتدا تخمها را از شکم ماهی خارج میکنند و مقداری از آن را برای بارآوری مجدد، در شکم ماهی باقی میگذارند. با بهرهمندي از اين راهکار ميتوان از انقراض اين گونه ارزشمند جلوگيري کرد.اما با تمام این تدابیری که برای جلوگیری از نابودی این گونه از ماهیان اندیشیده شده است، باز هم به دليل فعالیت سودجويان که بدون داشتن مجوز اقدام به صيد ماهيان خاوياري ميکنند، همچنان خطر در کمين این نوع ماهيان است.
* مشکل اصلی برداشت بیش از حد ماهیان است
علاوه بر صيد غيرمجاز،عوامل متعددي در به خطر افتادن حيات ماهيان خاوياري نقش دارند. به طوری که میزان صید ماهیان خاویاری نسبت به چند سال گذشته حدود ۳۰۰ برابر کاهش یافته است. مدیر امور ماهیانخاویاری استانگلستان، با تایید موضوع فوق، درباره وضعیت ماهیان خاویاری اين استان میگوید: گلستان به دلیل زیستگاه های طبیعی و سواحل کم عمق همواره دارای مقام اول صید ماهیان مولد خاویاری در مقایسه با سایر استانهای شمالی در کشور است. اما متاسفانه آلودگی رودخانهها باعث شده زاد و ولد ماهیان خاویاری تا ۳۰۰ برابر کاهش پیدا کند.سید مصطفی عقیلی نژاد در ارتباط با ديگر عوامل کاهش ماهيان خاوياري ميافزايد: صید بیش از حد، قاچاق، ساخت سد بر روی رودخانهها، تخریب محل تخمریزی و آلودگیهای محیطزیستی بیش از ۳ گونه از انواع ماهیان خاویاری سواحل استان را به مرحله انقراض نزدیک کرده است.وي ادامه ميدهد: نبود مدیریت واحد در مراحل کاشت و برداشت ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر، از بینرفتن تخمریزگاههای طبیعی در حوزه رودخانهها و کاهش شدید تکثیر مصنوعی و افزایش صید غیر قانونی حوزه خزر از مهمترین عوامل ایجادکننده بحران فعلی حاکم بر ذخایر ماهیان خاویاری است.
مدیر امور ماهیانخاویاری استانگلستان ميگويد: در ۵ ساله اخیر روند کاهش سطح آب دریای خزر به اکوتوریسمهای آبی حوزه جنوب شرقی دریای خزر آسیبهای جدی وارد کرده است. اکوسیستمهای خلیجگرگان و تالابگمیشان از مناطق مهم پرواربندی انواع آبزیان سواحل ایرانی دریای خزر به حساب میآیند. اما به دلیل کاهش بیش از ۳۰ درصد مساحت خلیج گرگان و ۵۰ درصد مساحت تالاب گمیشان مشکلساز شده است.رییس امور هماهنگی و شهرستان های اداره کل شیلات استان، مهدی قمصری هم در ارتباط با شرايط سختی که در راه زیست ماهيان خاوياري است؛ ميگويد: به دلیل آلودگیهای دریایخزر، صید غیرمجاز و تورهای صیادان که به صورت حلقههای در هم پیچیده، رودخانهها را احاطه کرده است، رودخانههای ما در حال حاضر شرایط مهاجرت ماهیان را به صورت طبیعی از دست دادهاند و با زدن سدها بر روی رودخانهها و خشکسالیها و ورود فاضلابهای شهری به رودخانهها شرایط تکثیر طبیعی در آنها انجام نمیشود.
* آزادکردن 10 ميليون بچه ماهيخاوياري به دريايمازندران
به دنبال مشکلاتي که اکنون پيشروي حيات ماهيان خاوياري است به سراغ دکتر اسماعيل کهرم، مشاور رييس سازمان حفاظت محيط زيست رفتهايم. وي در گفتگو با «جوان» به دلايل نزديک شدن انقراض ماهيان خاويار در درياچه خزر اشاره ميکند و ميگويد: مشکل تنها به يک مورد ختم نمیشودکه بتوان با رفع آن شرايط را بهبود بخشيد. در درجه اول برداشت بيش از حد از ماهيان خاوياريست که شرایط را برای آنها سخت کردهاست. يعني از اين پنچ کشور ساحلي درياي مازندران همه از دریاچه خزر برداشت غيرمتعارف دارند به جز ايران، به طوري که شوراي جهاني حفاظت از طبيعت و منابع طبيعي IUCN برداشت ماهيان خاوياري را توسط کشورها ممنوع اعلام کرد.
وي ميافزايد: با اينکه صيد ماهيان خاوياري ممنوع اعلام شده است اما اگر براي مثال شما به يکي از رستورانهاي کشورهای مذکور سر بزنيد، ميبينيد که همچنان خاويار را هم سرو ميکنند. این کشورها شامل روسيه، آذربايجان، قزاقستان، ترکمنستان و ايران است که اين پنچ کشور حوزه درياچه خزر را تشکيل ميدهند.مشاور رييس سازمان حفاظت محيطزيست در ارتباط با مسئله دومي که مشکل ساز شده است؛ ميگويد: کانال 101 کيلومتري "ولگا" در شمال درياي مازندران اين دريا را به درياي شمال در اروپا وصل ميکند. بنابراين کشتيهايي در اين مسير رفت و آمد ميکنند، انواع موجودات آبزي را با خود به درياچه خزر ميآورند. از جمله اين سوغاتهاي درياي شمال نوعي ماهي ژلهاي است که به آن ماهي تاژکدار ميگويند. اين گونه خاص، زماني براي درياچه خزر مشکلساز ميشود که ماهي کيلکا را که غذاي مطبوع ماهيان خاوياري است را ميخورد.
وي از ماهي ژلهاي به عنوان يکي از آفتهای غذايي ماهيان خاوياري ياد ميکند و درباره مشکل بعدی که پيش روي زيست اين ماهيان است ميافزايد: مسئله سوم آلودگي درياي مازندران به مواد نفتي، کودهاي شيميايي و سموم دفع آفات نباتي است که مجموع اينها در کنار هم موجب تنگ شدن عرصه زندگي بر ماهيان خاوياري ميشود.دکتر کهرم ادامه ميدهد: متاسفانه از سمت ايران بيشتر آلودگيهاي کشاورزي مانند سموم دفع آفات نباتي و کودهاي شيميايي را داريم امااز سمت آذربايجان و قزاقستان و ترکمنستان آلوديهاي نفتي است که به دليل قديمي بودن وسايلشان براي استخراج نفت از دل درياچه خزر هر چند ليتر نفتي که استخراج ميکنند يک ليتر به درون آب نشت ميکند. در نتيجه زيستگاه ماهيان با خطر مواجه ميشود.
مشاور رييس سازمان حفاظت محيطزيست ميگويد: با وجود عوامل متعدد در آلودگي درياچهخزر، بيشترين عاملي که زندگی این ماهیان را به خطر انداخته استخراج بيش از حد ماهيان خاوياري است. اين درحالي است که همچنان صيد ماهيان خاوياري ممنوع اعلام شده و اين کشورها حق برداشت اين گونه را ندارند.اما بااين حال ايران به عنوان تنها کشوري که ساليانه 10ميليون بچه ماهي خاوياري در درياي مازندران آزاد ميکند؛ ميتواند از اين ماهيها برداشت کند.اين اقدام ايران درحالي است که 4 کشور ديگر تنها از ماهيان خزري برداشت کرده و هيچ اقدامي در جهت جلوگيري از انقراض اين گونه ارزشمند انجام نميدهند.ماهيان خاوياري براي خاوياردار شدن بايد 9 ساله شوند. ولي با برداشتهاي غيرمجاز و کوچک کردن چشمه تورهايشان (سوراخهاي تور)، اين کشورها فرصت را براي بالغ شدن و خاوياردار شدن به اين ماهيان نميدهند. بنابراين با صيد ماهي بالغ نشده، روند انقراض ماهيان را با شدت روبهرو میکند.
دکتر کهرم با تاکيد بر مطلب فوق ميافزايد: متاسفانه اين کشورها نه تنها ماهيان بالغ را صيد ميکنند بلکه حتي به گوشت ماهيان کوچکتر هم رحم نکرده و فرصت بلوغ را از آنها ميگيرند. کشورهاي مذکور تا حدي چشمه تورماهيانشان را کوچک ميکنند که حتي ماهيان2 تا 3 ساله هم از تور صيادان بيرحم در امان نميمانند.وي در ارتباط با روند پيشرفتي که اکنون براي انقراض اين گونه ارزشمند طي ميکنيم، ميگويد: عمق آبهاي درياچه خزر در قسمتهاي مختلف فرق ميکند به همين دليل نميتوانيم زمان دقيقي را براي انقراض صددرصدي ماهيان خاوياري تعيين کنيم. در حال حاضر ما در اعماق مختلف 5 نوع ماهي خاوياري داريم که روند انقراضشان بسته به عمق دريا متفاوت است.
دکتر اسماعيل کهرم با اشاره به اينکه ماهيان خاوياري کي منقرض ميشوند ميافزايد: اميدواريم هيچ وقت اين اتفاق نيفتد اما با توجه به شدت روند اين ماهيان ميتوان پيشبيني کرد که تا 20 تا 25 سال آينده ما چيزي به نام ماهي خاوياري نخواهيم داشت.با توجه به صحبتهاي دکتر کهرم که اين ماهيان تا 20 - 25 سال آينده به طور کل از درياچه خزر محو ميشوند، گفته رئیس سازمان صنعت و معدن گلستان، حسینقلی قوانلو مبنی بر اینکه سازمان صنعت و معدن گلستان اکنون در تلاش است ماهيان خاوياري را به عنوان محصول استان گلستان ثبت جهاني کنند کمي عجيب به نظر ميرسد.در اين بين که مسئولان تنها به دنبال ثبت جهاني اين محصول هستند، جاي چاره انديشي براي حفظ ماهيان خاوياري بيشتر حس ميشود. ثبت جهاني محصولي که به زودي منقرض ميشود بدون توجه به موانع و مشکلاتش چه فايدهاي ميتواند داشته باشد؟
