چند ساعت پس از برگزاري پنجمين نشست شوراي امنيت سازمان ملل متحد در مورد بحران اوكراين كه به صورت اختصاصي به بررسي همهپرسي كريمه اختصاص داشت، پارلمان اين منطقه با در پيش گرفتن روند استقلال، مسير تاريخي را كه كوزوو در سال 2008 انجام داده بود، شبيهسازي و اعمال كرد.
از نظر تحليلي، اعلاميه استقلال كريمه كه به تصويب پارلمان اين منطقه و شهرداري كريمه رسيده است، چيزي نيست جز واكنش حقوقي بينالمللي به فشارهايي كه غرب با محوريت امريكا در شوراي امنيت عليه كريمه و روسيه اعمال ميكردند. غربيها در نشستهاي قبلي به ويژه در نشست غيررسمي دوشنبه شب پيش، رفراندوم انضمام كريمه به روسيه را مورد حمله قرار دادند و تلاش كردند براي منصرف كردن روسيه از پشتيباني جدي مسيري كه كريمه در آن پا نهاده بود، تجزيه اوكراين را ناممكن نمايند. اما بعد از خاتمه اين نشست، كريمه در كنار تصميم قبلي به برگزاري رفراندوم در 16 مارس (ديروز)، گامي ديگر را به منظور فراهم كردن زمينههاي حقوقي اقدام عليه دولت كييف برداشت. ولاديمير كنستانتينوف، رئيس پارلمان كريمه سهشنبه قبل اعلام كرد: «نمايندگان مجلس با ۷۸ موافق، به استقلال منطقه رأي دادند و از اين پس كلمه خودمختار بايد از نام كريمه حذف شود».
مصوبه پارلمان كريمه هرچند بسيار مختصر و موجز، اما بر پايههاي حقوقي بينالمللي استوار است. از منظر حقوقي، كوزوو و اعلاميه استقلال آن كشور از صربستان و يوگسلاوي سابق، پديداري رويهساز به شمار ميرود كه ديوان بينالمللي دادگستري در رأي 2010 در همين زمينه، بر مشروعيت استقلال سرزمين مذكور مهر تأييد زد. اين اقدام ديوان، به دليل تجزيه حوزههاي نفوذ بلوك شرق و غربيسازي سرزمينهاي تحت سلطه سنتي اتحاد شوروي، مورد حمايت گسترده غرب قرار داشت. اما غربيها تصور نميكردند همين رويداد زمينهاي را فراهم سازد كه در آينده، تجزيه و استقلال سرزميني به چاشني اقدامات سياسي و امنيتي بر خلاف منافع آنها تبديل شود. روسيه با حمايت از استقلال كريمه، باخت در قضيه كوزوو را با فاصله يك و نيم دهه، جبران كرد. ميخائيل مارگلييف، رئيس كميته امور بينالملل سناي روسيه گفته كه پارلمان كريمه با تصويب بيانيه مربوط به اعلام استقلال اين جمهوري خودمختار از اوكراين و قصد پيوستن به فدراسيون روسيه، دقيقاً اقدامي مشابه آنچه در كوزوو رخ داد، انجام داده است، همان تصميمي كه بعد از 24 ساعت با شناسايي جمهوري كوزوو توسط امريكا همراه بوده است.
حقوقي كردن مسئله كريمه نه امري ذاتي بلكه تبعي و ابزاري است. روسيه با پشتيباني همهجانبه از مردم كريمه و ساختارهاي تصميمگيري دولت خودمختار در اين منطقه، مشاورههاي حقوقي بينالمللي را نيز براي ايجاد دستوركارهاي قانونگذاري پارلمان اين منطقه ارائه نموده است. حق تعيين سرنوشت و دموكراسيخواهي كه به صورت عرفي از جمله محورهاي راهبرد غرب در ملتسازي و تجزيه كشورها به شمار آمدهاند، مبنايي براي مشروعيتدهي به اقدامات ضدمنافع غرب در قضيه اوكراين بوده و روسها به خوبي اين سوابق را مورد توجه و توصيه قرار دادهاند.
مسئله مهم، ارتباط حقوقي همهپرسي روز قبل كريمه با اعلاميه استقلال اين منطقه است. از منظر حقوقي، مسيري كه اعلاميه استقلال در نظر دارد، مستقل و مجزا از همهپرسي انضمام به روسيه است. بر مبناي اين تصميم، مردم كريمه كه به لحاظ حقوقي همچنان پيوست سرزميني با اوكراين داشته و پيوست تاريخي در اين زمينه را با ترديد مواجه ساختهاند، بر مبناي تصميم به همهپرسي و تنها پس از قطعي شدن اين تصميم بوده است كه ميتوانستهاند اين پيوست و ارتباط را قطع نمايند. اما تصويب اعلاميه استقلال، اين اقدام را جلو انداخته و از منظر حقوقي و با فرض مشروعيت اين اقدام، ارتباط مذكور از تاريخ تصويب اين اعلاميه و شناسايي آن توسط ديگران، منقطع خواهد شد. با توجه به تفاوت اهداف و آثار حقوقي استقلال به عنوان يك دولت جديد در كريمه و رفراندوم كه نه تشكيل دولت جديد بلكه انضمام به دولت روسيه است، تنها در صورتي اهداف آن دو به هم مرتبط و سازگار خواهند شد كه در رفراندوم، نظر مردم در خصوص انعقاد موافقتنامه بينالمللي اتحاد سرزميني ميان دولت مستقل كريمه و دولت روسيه نظردهي شود. به عبارت ديگر، سؤالي كه تاكنون در مورد رفراندوم 16 مارس مدنظر بوده، بايد تغيير يابد تا امكان همآوايي آن با نتايج حقوقي استقلال كريمه را فراهم كند.
اعلاميه استقلال كريمه، تحولات اساسي در مواضع غرب در زمينه بحران اوكراين ايجاد كرده است. از يك سو، بوي آتش و تهديدهاي سختافزاري غرب در پوشش دولت اوكراين و برخي همسايگان، در راهبردهاي غرب به مشام ميرسد. از سوي ديگر، زمينههاي فكري و تحليلي در غرب كه با اين اقدام دولت خودمختار كريمه به نوعي خلع سلاح شده است، به سمت تعديل مواضع ضدكريمه متمايل شده است. به عنوان نمونه، كيسينجر به جاي استقلال كريمه، از تشكيل دولت فدرال در اوكراين به سبك امريكا و آزادي عمل گسترده حكومت كريمه در اين قالب به عنوان يك ايالت حمايت كرده، بدين معنا كه منافع جمعيت روستبار كريمه بايد رعايت و تأمين شود.
در هر حال، استقلال كريمه نيز همانند همهپرسي اين منطقه براي الحاق به روسيه، با واكنشهاي مختلفي در جهان روبهرو شده است. در كنار مخالفتهاي غرب، پارلمان اوكراين روز شنبه پارلمان اين منطقه را منحل كرد. اما روسيه به صفآرايي يكجانبه در برابر همه اين مخالفتها ادامه داده و روستبار بودن اكثريت مردم اين منطقه و نگاه آنها به روسيه به عنوان سرزمين و كشور مادري، دست بالا را براي اين كشور فراهم و تضمين كرده است. بر همين اساس، وزارت امور خارجه روسيه به صورت صريح و قاطع، اقدام كريمه داير بر استقلال را كاملاً قانوني شمرده و ضمن حمايت از حضور ناظران بينالمللي به ويژه سازمان همكاري و امنيت اروپا براي نظارت بر همهپرسي آتي در كريمه، عزم مسكو بر نظارت دقيق و نزديك بر روند وقوع اين رويداد تاريخي را جدي شمرده است. در بيانيه وزارت امور خارجه روسيه تأكيد شده: «فدراسيون روسيه به عزم مردم كريمه كه در همهپرسي به صورت آزادانه نظرات خود را بيان ميكنند، احترام ميگذارد».
سرنگون كردن دو فروند پهپاد امريكايي بر فراز كريمه و كنترل يك پهپاد ديگر، بر شدت هيجان ضدامريكايي در اين منطقه افزوده است و غرب با فراهم بودن زمينههاي حقوقي حمايت از مواضع كريمه، در تأمين منافع خود به بنبست رسيده است. بعيد به نظر ميرسد كه استمرار مواضع تند در اشارات رسمي مقامات غربي بتواند به خروج از اين بنبست كمكي بنمايد. ضمن اينكه منافع حياتي روسيه در كريمه، مانع از آن خواهد بود كه تز تعامل با روسيه نيز بتواند به اعاده اوضاع به حال سابق و مختومه شدن فرايند انضمام كريمه به روسيه منجر شود. به نظر ميرسد كه راه حل كريمه در كليت بحران اوكراين نهفته است و بازگشت دولت قانوني اوكراين به حكومت و اجراي موافقتنامه ميان دولت وقت كييف و مخالفان، بيش از هر راهحل ديگري ميتواند مورد حمايت روسيه قرار گيرد.
استقلال كريمه هنوز به مرحله شناسايي نرسيده است و حتي روسيه نيز در راستاي تأمين منافع خود در همهپرسي آينده اين منطقه، آن را به عنوان يك كشور مستقل به رسميت نشناخته بلكه تنها به تأييد «قانونيبودن» استقلال كريمه پرداخته است. روسيه در نظر دارد تا انضمام اين منطقه به روسيه قطعي شود. حتي با تحقق اين امر نيز شناسايي تعدادي مناسب از اعضاي جامعه بينالمللي به ويژه سازمان ملل متحد و سازمانهاي منطقهاي، از اهميت حياتي برخوردار است. در اين صورت، ادامه ادعاهاي دولت اوكراين اهميتي نخواهد داشت. زيرا در مورد مشابه يعني كوزوو، با گذشت هفت سال از استقلال آن منطقه، صربستان هنوز هم از به رسميت شناختن آن خودداري ميكند.
