تالاب ها نزدیک به 6 درصد از كره زمین را در بر می گیرند و همواره سفره خانه ی مهمان نوازی برای انسان ها به شمار می آیند و با قابلیت زادآوری، نقش مهمی در بقای گونه های بی شماری از گیاهان و جانوران وابسته به خود ایفا كرده و ذخیره گاه مهمی برای انبوه پرندگان، خزندگان، دوزیستان، ماهیان و بی مهرگان هستند.
ایران ٢٢ تالاب بینالمللی دارد كه نام همه آنها در كنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است . " گاوخونی" نام تالابي است در فلات مركزي ايران در انتهای رودخانه زاینده رود و در فاصله 145 کیلومتری جنوب شرقی شهر اصفهان و در 30 کیلومتری شهر ورزنه قرار دارد و این تالاب بینالمللی در سال 1354 هجری شمسی با وسعت 43 هزار هکتار در فهرست کنوانسیون جهانی تالابها به ثبت رسید.
***
گاوخونی دارای پوشش گیاهی شامل گونههای متفاوت از جمله نی، لوئی، بارهنگهای آبی، علف بوریا و انواع جلبک و درفصل مهاجرت میزبان پرندگان مهاجر همچون فلامینگو و حواصیل بود.
این تالاب بین المللی در گذشته بهعلت داشتن شرایط مناسب برای رشد و تکثیر حشرات، کرمها و سایر بیمهرگان از لحاظ تنوع گونهای غنی بوده است اما هماکنون بهعلت نبود نظارت و جلوگیری از حقابه تالابها به کویر و شوره زار تبدیل شده است.
در حالی که پیش از این کارشناسان نسبت به بحرانی شدن وضعیت تالاب بینالمللی گاوخونی هشدار داده بودند، در صورت ادامه این روند نام این تالاب در معرض مونترو کنوانسیون رامسر (تالابهای در فهرست تغییرات شدید اکولوژیکی) قرار خواهد گرفت، اما بی توجهی ها تا جایی پیش رفت تا سرانجام این تالاب خشک شد.
این روزهای گاوخونی تنها یک جاده است که تا عمق خلوت و خاموش تالاب راه می پیماید و گاهی سوت باد ولگردی پهنای خشکش را دور می زند. دیگر خبری از لانه مرغ کوری هم نیست.
از ابتدا تا جایی که دیگر چشم کار می کند دو سوی یک جاده است و لوله هایی که اندام گاوخونی را به هم وصله پینه می کنند، از دوسوی جاده سرک می کشند، آبی برای انتقال نیست و تلالو بلورهای نمک است که زیر حلقوم لوله ها، در آب شب مانده چشم نوازی می کند.
نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی یکی از مهمترین علتهای نابودی تالاب و باتلاق گاوخونی را کاهش میزان انتقال آب سد زاینده رود به پاییندست سد می داند و درباره تأثیرهای منفی خشک شدن تالاب گاوخونی، می گوید: خشک شدن باتلاق گاوخونی همه اکوسیستم منطقه به ویژه محیط زیست اطراف تالاب را با خطر روبهرو کرده است.
حمیدرضا فولادگر معتقد است خشک شدن تالاب گاوخونی باعث افزایش گرد و غبار میشود، مسأله ای که طی چند سال اخیر به یکی از مهمترین دغدغههای مسؤولان کشور بهویژه استانهای شرقی و جنوبی تبدیل شده است.
وی تصریح می کند: تالاب گاوخوني بدون زايندهرود وجود ندارد و مسؤولان بايد با يک برنامهريزي دقيق و اصولي نسبت به احياي رودخانه زايندهرود تلاش کنند.
نماینده مردم اصفهان می افزاید: تالاب بينالمللي گاوخوني تأثيرات بينالمللي نيز دارد اما تأثيرات اکوسيستمي و زيست محيطي آن زماني است که آب درنش وجود داشته باشد، در حالی که اکنون این تالاب بينالمللي خشک شده است.
وی تاکيد می کند: مسؤولان اجرايي بايد با اجراي طرحهاي انتقال آب و جلوگيري از برداشتهاي بيرويه نسبت به احياي رودخانه زايندهرود اقدام کنند.
فولادگر با تاکيد بر اينکه خشکساليهاي زايندهرود با اجراي طرحهاي انتقال آب قابل برطرف شدن است، اظهار می کند: جلوگيري از برداشتهاي بيرويه آب نيز با اجراي رژيمهاي حقوقي امکانپذير است. انجام اين اقدامات به منظور خروج زايندهرود از وضعيت نامناسب فعلي ضرورت دارد و اميدواريم که امسال بارندگيهاي بهتري نیز در استان صورت بگيرد.
محیط زیست کوتاهی میکند
کارشناسان در چند سال اخیر، جستجو خود را برای پیدا کردن منبع پیدایش گرد و غبار آغاز کردند و پس از مدتی در اظهار نظری تأمل برانگیز علت به وجود آمدن گرد و غبار را افزایش مناطق کویری در کشورهای عربی و بهویژه خشک شدن دریاچهها و تالابهای کشور اعلام کردند.
طبق اظهار نظر کارشناسان، تالاب گاوخونی نیز یکی از مناطق مستعد در تولید گرد و غبار است و در صورتی که مسؤولان برای حل مشکل خشکی این تالاب برنامهریزی مناسبی را انجام ندهند، در آینده تالاب ۴۶ هزار هکتاری گاوخونی به یکی از اصلیترین مناطق تولید گرد و غبار تبدیل میشود.
یکی دیگر از علتهای اصلی خشک شدن گاوخونی، استفاده بی رویه از آب رودخانه زایندهرود در شالیزارها و صنایع استان اصفهان است.
در چند سال اخیر افزایش تعداد کارخانهها و صنایع بهویژه کارخانههای فولاد و ذوبآهن، موجب شده که کارخانهها برای افزایش فرآیند تولید محصولهای خود از آب رودخانه زایندهرود استفاده کنند، که این کار کاهش سطح آب رودخانه زایندهرود و به تبعآن نابودی تالاب گاوخونی را در پی داشته است.
نماینده مردم مبارکه در مجلس شورای اسلامی در گفت و گو با خبرنگار جوان می گوید: احیای مجدد تالاب گاوخونی بر عهده حفاظت محیط زیست استان بوده، اما کوتاهیهایی از سوی این ادارهکل صورت گرفته است.
علی ایرانپور با اشاره به اهمیت تالاب بینالمللی گاوخونی در سطح جهانی اظهار کرد: گاوخونی از تالابهای بینالمللی محسوب میشود، حیات موجود در تالاب تأثیر بسیاری بر روی اکوسیستم منطقه میگذارد و هر زمانی که تالاب بینالمللی گاوخونی در وضعیت مناسبی قرار بگیرد، محدوده این تالاب و استان اصفهان نیز در وضعیت مناسبی قرار میگیرد. جایگاه این تالاب بینالمللی و اهمیت آن بر هیچ شخص و مجموعهای پوشیده نیست و اداره کل حفاظت محیط زیست استان به عنوان متولی اصلی امور اصلاح وضعیت موجود است اما در حال حاضر انتظاراتی که مردم از ادارهکل حفاظت محیط زیست استان دارند، با اقدامات صورت گرفته از سوی این ادارهکل تفاوتهای چشمگیری دارد.
نماینده مردم مبارکه در مجلس تاکید می کند: به صورت قطع این موضوع را در کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس شورای اسلامی مطرح میکنیم و پیگیریهای لازم را در این زمینه انجام میدهیم.
وی با تاکید بر اینکه بدون شک در کنار این مسائل وضعیت احیای رودخانه زایندهرود و احیای تالاب گاوخونی را مورد بررسی قرار میدهیم، تصریح کرد.
گاوخونی در گرو جاری شدن زایندهرود
احیای تالاب گاوخونی در گرو جاری شدن آب در رودخانه زایندهرود است و جاری شدن آب در رودخانه زایندهرود سبب تأمین آب باریکهای برای تالاب بینالمللی گاوخونی میشود.
چندی قبل مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور نیز اعلام کرده بود خارج شدن تالاب بین المللی گاوخونی از لیست بین المللی بودن در مقابل از دست رفتن این تالاب مساله ای نیست چرا که با از بین رفتن این تالاب این اکوسیستم و حیات زیستی، حیوانی و گیاهی این تالاب نیز از بین می رود.
مديركل سازمان محيط زيست استان اصفهان نیز بیان می کند: گاوخوني به يك تالاب خشك و منبع توليد ريزگردهاي داخلي در استان و منطقه تبديل شده است.
كيومرث كلانتري می افزاید: با توجه به اینکه جاري شدن آب در رودخانه زاينده رود باعث حفظ اكوسيستم تالاب بين المللي گاوخوني مي شود، تامين حقابه آب تالاب گاوخوني يك سهميه اجتناب ناپذير براي حفظ محيط زيست استان است.
وی معتقد است تالاب بين المللي گاو خوني يك اكوسيستم منحصر بفرد در منطقه است و همه مردم ومسؤولان استان اصفهان بايد براي حفظ اين تالاب تلاش كنند تا حداقل نياز آب براي حفظ حيات تالاب تامين شود .
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان با تایید نیز قرار گرفتن تالاب بین المللی گاوخونی در فهرست قرمز کنوانسیون بین المللی رامسر گفت: قرار گرفتن این تالاب در این فهرست یک هشدار بین المللی است و باید برای نجات آن عزم و اراده ملی صورت گیرد.
کلانتری ندادن حقابه محیط زیست و تالاب گاوخونی استان اصفهان را یکی از دلایل اصلی این اخطارها عنوان کرد و افزود: باید در نظر داشته باشیم که اصفهان چندین سال است که از پدیده طبیعی خشکسالی رنج می برد. برای کارشناسان بینالمللی تخریبهای طبیعی و انسانی زیستگاههای حیوانات از اهمیت زیادی برخوردار بوده و در دادن اخطارهای بین المللی به شرایط منطقهای هم توجه میشود.
وی درباره فرصت پنج ساله داده شده به تالاب گاوخونی تصریح می کند: تالاب ها به صورت دائمی در این فهرست قرار نمی گیرند بلکه با بهبود شرایط از آن خارج می شوند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان اصفهان با اشاره به عزم جدی دولت یازدهم برای حفظ عرصههای طبیعی ابراز امیدواری کرد که حفاظت از تالاب ها و ازجمله تالاب بین المللی گاو خونی در دستور کار هیات دولت قرار گیرد.
سکوتی در انتظار اقدام مسؤولان
از تالاب بينالمللي گاوخوني در حال حاضر تنها شورهزاري برجاي ماندهاست و در زير نور خورشيد، درخشش بلورهاي نمک که تا خط افق ادامه دارد جايگزين تصوير کوه سياه در آب تالاب و پرواز پرندههاي مهاجر و وحشي شدهاست.
فتیله زندگی گاوخونی سالها پیش پایین کشیده شد و حالا دیگر نه صدای پای جنبنده ای و نه پرواز بالنده ای سکوت غمبار این روزهایش را می شکند. دست زاینده رود کوتاه شده وفریاد رسی نیست. تالابی که در پنجه نیستی گرفتار آمده در جوار کوه سیاه با مرگ دست و پنجه نرم می کند. خاک شور این حوالی حالا از لاشه گاوخونی سر برآورده، بیابان بیش از پیش پایش به تالاب مرده دراز شده، چشم ما تا دوردستها میدود به دنبال آب، گه گاه سراب بارقه امیدی می شود، راه می سپاریم، اما سراب پایانی ندارد.
دیدار از گاوخونی غربت غمبار میراث طبیعی ایران را بیشتر نمایان می کند، تالاب بخت برگشته اکنون آرام و بی صدا راه نیستی پیش گرفته است.
مرگ خاموش تالاب، میزبان چشمان مبهوتی خواهد بود که ناباورانه مرگ زاینده رود را به نظاره ایستاده و فریاد نجاتش هم از سکوت شرمنده تر است. حالا مردم منتظر پروژه های انتقال آبی هستند که زاینده رود را پرآب کند و نفس دوباره بر گاوخونی بدمد...
