طبق آمار، سالانه در كشور دو ميليون و 900 هزار تن برنج به مصرف ميرسدكه به طور متوسط يك ميليون و 600 هزار تن آن توليد داخل و مابقي وارداتي است. از آنجايي كه معمولاً برنجهاي وارداتي يا كيفيت قابل قبولي ندارند يا در مواردي آلوده به سم آرسنيك هستند لذا توجه بيشتر به توليد اين محصول استراتژيك در داخل كشور و رفع موانع موجود بر سر راه شاليكاران و توليدكنندگان برنج ضروري به نظر ميرسد. متأسفانه در سالهاي اخير بالا بودن هزينه توليد و كاهش ميزان برداشت برنج از شاليزارها به دلايل متعدد، سبب شده كه جاي شاليزارها، ويلا و مراكز تجاري ساخته شود و قطعاً در صورت ادامه اين روند ديگر چيزي از اين محصول ارزشمند و باكيفيت باقي نخواهد ماند.
مصرف آب شاليكاران زياد است
آبياري شاليزارها از مهمترين مراحل براي توليد برنج است. برنج در طول رشد خود به طور متوسط به 35000 هزار تا 30000 هزار متر مكعب آب نياز دارد كه اين مقدار آب بايد در هنگام پنجهزني، تشكيل خوشه و گلدهي به اندازه كافي در اختيار گياه قرار گيرد؛ در غير اين صورت دانههاي پوك توليد خواهد شد زمينهاي رسي و سنگين چون آب را در داخل خود نگه ميدارند و از هرز رفتن آب جلوگيري ميكنند نسبت به زمينهاي شني كه خلل و فرج بسيار دارند نياز به آب كمتري دارند.
البته علفهاي هرز و دماي هوا نيز بيتأثير در مصرف آب نيستند. يكي از مشكلات موجود بر سر راه شاليكاران، كمبود آب براي توليد اين محصول است كه بدون رفع اين مانع قطعاً توليد برنج مرغوب ايراني به بنبست خواهد رسيد.
براي آبياري برنج دو روش معمول است كه يكي از آنها روش غرقابي دائم و ديگري آبياري به روش تناوبي است كه ميتوان با استفاده از روش دوم در مصرف آب تا 30 درصد صرفهجويي كرد.
فرشته مهدوي، كارشناس ارشد زراعت و كارشناس ناظر طرح برنج با اشاره به اهميت آبياري در توليد برنج باكيفيت ميگويد: اگر بخواهيم بهترين و بالاترين بهرهوري از آب را در زمان كشت برنج مدنظر قرار دهيم بايد به نكاتي همچون توسعه و كشت ارقام پرمحصول تغيير تاريخ كشت و استفاده موثر از آب باران تغيير در روش كشت و كار برنج توجه خاصي داشته باشيم وگرنه در آيندهاي نه چندان دور بايد قيد توليد اين محصول استراتژيك را بزنيم.
فرسودگي مانع ديگر!
يكي ديگر از مشكلات موجود بر سر راه توليد برنج كه در سالهاي اخير سبب افت كيفيت اين محصول و كاهش توليد آن شده است فرسودگي تجهيزات و ادوات شاليكوبي است.
اين مشكل گريبان بسياري از كارخانههاي شاليكوبي از جمله كارخانه مازندران را گرفته است.
فرسودگي كارخانههاي شاليكوبي مازندران 25 درصد از برنج توليدي را به ضايعات تبديل ميكند.
اين جمله را اكبرزاده شاليكاري كه 35 سال سابقه در اين كار را دارد ميگويد. وي ادامه ميهد: دستگاههاي شاليكوبي قديمي و فرسودهاند به طوري كه از هر 100 كيلوگرم برنج توليدي 30 تا 35 كيلوگرم آن در جريان شاليكوبي به ضايعات تبديل ميشود.
به دليل فرسودگي دستگاههاي شاليكوبي كارخانهها و بالا بودن هزينه نوساز اين تجهيزات بسياري از اين كارخانهها يا تعطيل شدهاند يا كجدار و مريز به كار خود ادامه ميدهند.
فرزانه، معاون برنامهريزي استانداري مازندران در خصوص تعداد كارخانههاي شاليكوبي در اين استان ميگويد: در حال حاضر 1200 كارخانه شاليكوبي در اينجا وجود دارد كه به علت هزينههاي بالا تنها 90 واحد از آنها بازسازي يا نوسازي شده است. فرزانه هزينه نوسازي اين كارخانهها را 700 ميليارد تومان تخمين ميزند و ميگويد: هزينهها بالاست و اگر كمك و تسهيلات دولتي نباشد اوضاع بدتر هم خواهد شد. وي ادامه ميدهد: با اختصاص 3 ميليارد و 600 ميليون تومان از سوي جهاد كشاورزي استان مازندران 21 كارخانه و با اعتبار 55 ميليارد ريالي توسط گروههاي منتخب 41 كارخانه شاليكوبي، مدرن و بازسازي خواهد شد. همچنين قرار است از محل بنگاههاي اقتصادي زود بازده استان 75 كارخانه ديگر نيز مدرن سازي شود. وي ادامه ميدهد: اگر اين مسائل و مشكلات حل شود ضايعات محصول به حداقل ممكن خواهد رسيد.
باز هم واسطهها
از آنجايي كه كشت برنج از جمله نشا كردن آبياري و ديگر مراحل هزينه زيادي را به كشاورزان تحميل ميكند لذا بر عكس نظر مصرفكننده برنجكاري سودي نصيب شاليكاران نميكند و سود اصل را واسطهها ميبرند.
يكي از شاليكاران در اين خصوص ميگويد: از آنجايي كه هزينه توليد برنج از جمله نشا كردن، آبياري و برداشت محصول هزينه زيادي بر دوش شاليكاران ميگذارد لذا مجبوريم براي رسيدن به حداقل سود محصول خود را در اختيار واسطهها قرار دهيم تا سود اصلي را آنها ببرند.
ميتوان گفت حمايتهاي اندك بخش دولتي و برنامهريزيهاي نامناسب دو مشكل عمده شاليكاران در مازندران است.
نبود امكانات مكانيزه و استفاده از روشهاي سنتي و قديمي باعث شده است هم با افت محصول مواجه شديم و هم كيفيت را از دست بدهيم و اگر به همين منوال بگذرد و كمكم بايد شاليزارها را رها كنيم. اين را «حسن برنجكار» كشاورز 55 ساله مازندراني ميگويد. وي با بيان اينكه هيچ كدام از دستگاههاي شاليكوبي خشككن ندارد و اين موضوع باعث افزايش زمان و كاهش كيفيت محصول ميشود ميگويد: اگر بذرها اصلاح شود مطمئن باشيد هم برنج باكيفيتي خواهيم داشت و هم از لحاظ محصول ميزان بالايي توليد خواهيم كرد.
«علينژاد» شاليكار ديگري است كه عقيده دارد كشت برنج در كشور به دلايل ارزش افزوده و اشتغالزايي بالا جذابيت زيادي براي كشاورزان و دولت دارد.
وي ميگويد: اگر بخواهيم به خودكفايي در توليد برنج برسيم بايد به نكات مهمي برسيم؛ اولاً شاليكار ما بايد از جديدترين آموزشها برخوردار باشد. ثانياً تمام شاليها بايد در مقابل حوادث طبيعي بيمه شوند. و در آخر بايد آخرين بذر اصلاح شده را دراختيار آنها قرار بگيرد.
جلوي ضايعات را بگيريم
در توليد برنج با دو نوع ضايعات مواجه هستيم كه يكي قبل از برداشت است و ديگري پس از برداشت. حقيقيپور، كارشناس ارشد كشاورزي با اشاره به اين مورد ميگويد: قبل از برداشت محصول با ضايعاتي از قبيل ضايعات بر اثر سرما و گرما، آب، باد، خاك، بيماريها و آفات و انواع كود و سموم، علفهاي هرز، ضايعات خزانه و ضايعات ناشي از عدم تسطيح اراضي زير كشت و كوچك بودن قطعات شاليكاري و عدم كاربرد صحيح ماشين آلات روبرو هستيم.
اين كارشناس ادامه ميدهد: در خصوص ضايعات پس از برداشت نيز بايد گفت: ضايعات درو، خرمنكوبي، حمل و نقل، انبارداري شلتوك، خشك كردن شلتوك در كارخانه، پوست كندن شلتوك و سفيد كردن برنج كيسهگيري و حمل به بازار و در آخر ضايعات ناشي از عدم آموزش به شاليكاران از مهمترين علل افزايش ضايعات هستند.
نبود صنايع تبديلي در مبدأ
متأسفانه يكي از مشكلات عدم وجود يا كافي نبودن صنايع تبديلي در استانهاي گيلان و مازندران است كه تكاپوي استفاده بهينه را ندارند كه نمونه آن را ميتوان در نان برنجي مثال زد؛ اگر از ما بپرسند بهترين نان برنجي در كدام استان تهيه ميشود بلافاصله استان كرمانشاه به ذهن ميرسد در صورتي كه معمولاً بايد بهترين نان و كلوچه برنجي در اين دو استان تهيه شود يا محصولات گياه درماني يا آرايشي و بهداشتي كه ميتوان از برنج تهيه كرد، جايش در اين استان خالي است كه اگر به اين موضوع توجه شود علاوه بركارآفريني، ميتوان جلوي از بين رفتن ميليونها تومان محصول را گرفت.
واردات بيرويه برنج بدون كيفيت
متأسفانه پرهزينه بودن و كم بودن ميزان توليد برنج در كشور بهانهاي به دست واسطهها داد، تا آنها اقدام به واردات برنج كنند البته با توجه به نياز كشور به اين محصول اگر واردات به اندازه مقبول باشد نميتوان خردهاي بر آن گرفت اما اين موضوع وقتي مشكلساز ميشود كه برخي از افراد فرصتطلب انواع و اقسام برنج آلوده را كه حتي در كشورهاي توليدكننده آن نيز مصرفكننده ندارد را با حداقل قيمت وارد كشور كنند كه مصرف اين محصول در ظاهر ارزانقيمت هزينههاي غير قابل جبراني را بر مصرفكننده تحميل كند. اين نوع از برنج ظاهري فريبنده دارد و به قول آشپزها هر كسي ميتواند اين نوع برنج را به بهترين صورت بپزد.
همچنين طبق برخي تحقيقات اين نوع برنجها كه مشكوك به دستكاري ژنتيكي هستند ميتواند منجر به بروز مشكلات گوارشي در مصرفكننده شود.
مجموع اين عوامل سبب شده است تا ميزان توليد و البته كيفيت برنج مرغوب ايراني كه اغلب در شاليزارهاي استانهاي شمالي كشور توليد ميشود، به شدت كاهش يابد و اهالي به كسب و كار پردرآمدتري روي آورند.
اين است كه حالا در گوشه گوشه شاليزارها ساختمانهاي سنگي و آجري ساخته شده و در صورت ادامه اين روند ديگر هيچ اثري از اين ميراث كهن باقي نخواهد ماند!
