ايران هفتمين كشور توليدكننده مركبات در كشور است به طوري كه طبق آمار جهاني سهم ايران از 68 ميليون تن پرتقالي كه در جهان توليد ميشود حدود 8 ميليون تن در سال است اما متأسفانه به علت برخي مسائل از جمله عدم حمايت بيمهاي از باغداران، واردات بيرويه و آفات و بلاياي طبيعي و وجود و اسطهها كه گريبانگير محصولات باغي باغداران شده است خيلي از باغداران با رها كردن محصولات باغهاي خود با توجه به هزينه بالا كه از مرحله كاشت تا برداشت و عرضه به بازار متحمل ميشوند، كمكم زمينهاي خود را تغيير كاربري دادهاند و اين موضوع باعث خواهد شد در زماني نه چندان دور كشوري كه جزء بهترين توليدكننده و صادركننده مركبات در جهان باشد به يكي از واردكنندگان تبديل شود.
در آخرين تحقيقات سازمان فائو، مركبات ايران از لحاظ طعم و كيفيت جزء بهترين محصولات در بين توليدكنندگان است. با توجه به اهميت صادرات محصولات غير نفتي مسئولان جهاد كشاورزي با حمايت از باغداران نگذارند كه توليد اين محصول هر سال كمتر از گذشته و در نهايت به نابودي كشانده شود. لذا بايد از همين حالا فكر چاره بود تا در آينده حسرت امروز را نخوريم.
واسطهها بلاي جان باغداران
با نزديك شدن به فصل برداشت محصول، واسطهها كه ميدانند باغداران به پول نياز دارند، محصولاتي را كه هنوز به طور كامل نرسيده، پيشخريد ميكنند.
با وجود اينكه محصول مركبات اواسط مهرماه ميرسد اما دلالان اواخر شهريور به سراغ باغداران ميآيند و با قيمت اندكي محصولات روي درخت را خريداري ميكنند؛ مثلاً امسال تعدادي از دلالان نارنگي نارس را كيلويي 500 تومان پيشخريد كردند و بعد از اينكه ميوهها را در مجاورت گاز اتيلن قرار داده و آنها را از كال به رسيده تبديل كردند به عنوان ميوه نوبرانه با قيمت بالاي 5 هزار تومان به فروش رساندند.
محمودي يكي از كشاورزان در اين رابطه ميگويد: بخش دولتي بايد هر سال قبل از واسطهها به بازار ورود پيدا كند و با توجه به هزينه تمام شده اقدام به خريد محصولات كرده و بعد آنها را به مصرفكننده اصلي عرضه كند اما يا اين اقدام خيلي دير اتفاق ميافتد و يا قيمت پيشنهادي دست كمي از قيمت واسطهها ندارد!
وي ادامه ميدهد: البته اين مشكل فقط مختص مركبات نيست و ساير محصولات كشاورزي را نيز شامل ميشود و جاي دارد كه وزارت جهاد كشاورزي و صنعت وارد عرصه شوند و اين مشكل را حل كنند.
واردات مركبات به ضرر باغداران
متأسفانه چند سال قبل با بالا رفتن قيمت نفت و ورود دلار باعث شد تا برخي اقدام به واردات انواع و اقسام مركبات كنند و اين يعني روي دست ماندن مركبات باغداران، اميري يكي از باغداران شهر ساري ميگويد: وقتي مردم با انواع مركبات با كيفيت بهتر و قيمت ارزانتر در بازار مواجهه ميشوند ديگر به سراغ محصولات وطني نميروند و اين موضوع باعث شده تا انواع پرتقال و نارنگي شمال و جنوب كشور بدون مشتري مانده و تبديل به غذاي حيوانات و كود گياهي شود.
وي ادامه ميدهد: پرتقالهاي بومي كوچكتر و با رنگهاي طبيعي عرضه ميشوند اما محصولات مشابه وارداتي داراي رنگ و شكل مصنوعي هستند و مشتري ظاهر فريبنده و قيمت كمتر محصولات را ميبيند و جذب آنها ميشود.
«اصغري» يكي ديگر از باغداران ميگويد: سال قبل وقتي ديدم پرتقالهاي باغم روي درخت مانده است به خاطر جبران قسمتي از ضررهايم محصولي را كه هر كيلوي آن 500 تومان برايم هزينه دربرداشته بود را به نصف قيمت به كارخارنه فرآوري فروختم!
نبود صنايع تبديلي در كنار باغها
معمولاً در كشورهاي پيشرفته براي كم شدن هزينهها و استفاده از محصولات تازه در كنار مزارع يا باغها اقدام به ايجاد صنايع تبديلي ميكنند تا مانع از بين رفتن محصولات شود اما اين موضوع در كشور ما از اهميت كمتري برخوردار است. ايرج بنيادي معاون بهبود توليدات گياهي سازمان جهاد كشاورزي در تأييد اين موضوع ميگويد: 10 هزار و 800 هكتار از 13 هزار هكتار باغهاي مركبات گيلان، بهار نارنج برداشت ميشود و در فصل برداشت بهار نارنج براي 80 نفر در هر هكتار به طور مستقيم يا غير مستقيم شغل ايجاد كرد اما به علت نبود صنايع تبديلي باغداران بيشترين بهار نارنج را به صورت تر و خشك ميفروشند و مقدار كمي از آن را نيز به صورت عرقيات يا مربا و شربت تهيه كرده و به بازار عرضه ميكنند.
درصورتي كه اگر ما در كنار باغها اقدام به ايجاد صنايع تبديلي كنيم هم از هدر رفتن محصولات جلوگيري ميكنيم و هم ميتوانيم شغل ايجاد كنيم و از همه مهمتر جلوي واسطهها را ميگيريم تا محصولات با حداقل قيمت به دست مصرفكننده برسد.
در ادامه محمود بهمني رئيس مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي گيلان نيز با تأييد سودآوري صنايع تبديلي معتقد است اگر براي هر هكتار 400 اصله درخت در نظر بگيريم از هر هكتار باغ مركبات به طور ميانگين ميتوان حدود هزار و 200 تا 2 هزار و 400 كيلوگرم بهار نارنج برداشت كرد كه بين 24 تا 48 ميليون تومان ارزش دارد.
«بهمني» ادامه ميدهد: در فصل بهار حدود 26 هزار تن بهار نارنج از باغهاي مركبات گيلان قابل برداشت است كه در صورت بهرهبرداري كامل فقط از فروش شكوفههاي تر آن 520 ميليارد تومان درآمد كسب ميشود.
متأسفانه نبود صنايع فرآوري و بستهبندي و نبود بازار فروش متمركز دو مشكل مهم باغداران در فصل برداشت محصول بهار نارنج است كه اگر بتوان اين مشكل را حل كرد علاوه بر درآمدزايي ميتوان براي تعدادي قابل توجه از افراد كار و اشتغال ايجاد كرد.
مگس مديترانهاي معضل باغداران
يكي از آفتهاي مهمي كه محصولات باغي خصوصاً مركبات را تهديد ميكند مگس مديترانهاي است. اين حشره تخمهاي خود را زير پوست مركبات ميگذارد و به مرور محل تخمگذاري قهوهاي تيره و سپس پوسيده ميشود و به اين ترتيب محصولات باغي از بين ميرود و متأسفانه درمان موثري هم وجود ندارد لذا كشاورزان بايد محصولات خود را قبل از زمستان جمعآوري كنند يا با ملاحظه شفيره اين حشره بلادرنگ آن را نابود سازند و از قرار دادن ميوههاي آفت زده دركنار ميوههاي سالم خودداري كنند و بلافاصله ميوههاي آلوده را از بين ببرند.
اصلاح نژاد تنها راه براي محصول بهتر
در حالي كه در علم كشاورزي با بررسي و شناسايي محصولاتي كه كيفيت بهتري دارند سعي در جايگزيني محصولات پرمحصول با محصولات كم محصول ميكنند اما از آنجايي كه اصلاح نژاد نياز به سرمايه دارد برخي از باغداران به جاي اصلاح نژاد محصولات خود، به بهانه بيپولي هنوز هم محصولات بومي و محلي پرورش ميدهند و اين مسئله باعث شده تا با وجود هزينه زياد مشتري جذب محصولات آنها نشود لذا جاي دارد وزارت جهاد كشاورزي با قراردادن تسهيلات مورد نياز، مشكلات آن دسته از باغداراني كه توان اصلاح نژاد درختان خود را ندارند، حل نمايد.
وقتي صنايع تبديلي مقرون به صرفه نيست
در حالي كه كارخانه افشره خزر تنها واحد فرآوري مركبات در گيلان است اما واردات بيرويه و كاهش تعرفه واردات كنسانتره ارزان از كشورهايي همچون چين و تايلند، اكوادور، برزيل و كاستاريكا باعث شده تا اين كارخانه نتواند به كارش ادامه دهد.
ملكي در اين خصوص اظهار ميدارد: در حالي كه براي توليد هر كيلو كنسانتره 3 هزار و 500 تومان هزينه كردهايم اما كسي حاضر نيست حتي آن را كيلويي 2 هزار و 500 تومان از ما خريداري كند. اگر بخواهيم به خودكفايي برسيم و وابستگي به نفت را كاهش دهيم چارهاي نداريم كه به محصولات بيش از پيش اهميت دهيم چرا كه قرن آينده از آن ملتي خواهد بود كه حداقل بتواند در زمينه محصولات كشاورزي به خودكفايي برسد.
بيمه كردن محصولات كشاورزي
در آخر بايد به اين نكته توجه داشت از آنجايي كه كشور ما جزء كشورهاي با رتبه نسبتاً بالاي بلاياي طبيعي است كه خسارت 50 ميليارد توماني سيل و طوفان به محصولات استان گيلان در چند سال اخير شاهدي بر اين مدعاست جاي دارد كه صنعت بيمه در بين كشاورزان نهادينه شود تا در صورت بروز حوادث طبيعي باغداران با خسارت جبران ناپذير مواجه نشوند.
