به گزارش خبرنگار جوان به نقل از روابط عمومی و امور فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان، مراسم ماه محرم در واقع بازسازی و یادآوری واقعه خونین کربلاست و پرشورترین این ایام از یکم تا دهم محرم به ویژه در روز نهم و دهم این ماه و اربعین امام حسین(ع) و یارانش است که در این ایام با برگزاری مراسم سینهزنی و زنجیرزنی، علمگردانی و تعزیهخوانی، واقعه خونین کربلا را در اذهان متبادر میکنند.
در این ایام در همه شهرها و روستاهای گلستان در غم و ماتم فرو رفته و اقشار جامعه با پوشیدن لباس مشکی و آویز کردن پرچم سیاه بر سر درب خانه و مکان کسب تجاری، سر درب مساجد و حسینیهها خود را در ایام سوگواری سهیم میدانند.
در مناسبتها، باورها و مراسم مختلف سوگواری همگی سینه به سینه از زبان مردم قدیم منتقل شدهاند و بیانگر آداب و رسوم مردم این استان هستند.
در استان گلستان اقوام متعددی چون بومیها، شاهرودی، کاشمری و نیشابوری، ترک، قزاق، قزلباش، سیستانی، بلوچ، مازنی و... در کنار یکدیگر زندگی مسالمتآمیزی دارند. این اقوام در ایام محرم با عادات و آداب خود به عزاداری میپردازند که در ادامه، مراسم مشترک و عمده آنها بیان میشود:
روضهخوانی:
تکایای موجود در محلات قدیمی و بازارهای شهرها قدیمی به ویژه در گرگان نشان از آن دارد که معمولا در هر محلهای یک تکیه وجود دارد و عزاداران شبها در تکیه گردهم جمع میشوند و به عزاداری میپردازند.
همچنین برخی از ساکنان هر محله منبر کوچک دو پلهای در خانه دارند که در طول دهه و روز اربعین، در بزرگترین اتاق منزل قرار میدهند تا با واعظی که از قبل از فرا رسیدن محرم با او هماهنگ کردهاند بیاید و پس از سخنرانی به ذکر مصایب و مناقب امام حسین(ع) و یارانش بپردازند.
در این مراسم عمدتا زنان محل حضور مییابند و زنانه است اما در روستاها روضهخوانیهای خانگی توسط افراد متمول روستا دایر میشود و در نوبت صبح و یا عصر پیش از نماز مغرب و عشاء است. ساکنان این استان بر این باور هستند که روضهخوانی در منازل موجب برکت مال و نزول نعمت میشود به همین دلیل افرادی که نذر روضهخوانی دارند اقدام به این کار میکنند و واعظ را به خانه دعوت میکنند تا از اول تا دهم محرم روضه در منزل ایشان دایر شود.
نذورات ماه محرم:
نذر کردن در استان گلستان اشکال گوناگون دارد نذر قربانی کردن گوسفند هنگام ورود علم، نذر قربانی کردن گوسفند در روز عاشورا و تحویل به مسجد و یا تکیه محل برای استفاده در غذای حسینی، دخیل شدن در خرج و مخارج ایام محرم به صورت پول نقد یا جنسی که متداولترین آن برنج و گوشت است.
برخی افراد ابتدا نذر میکنند تا حاجتشان برآورده شود و بعضی بعد از برآورده شدن حاجتشان نذر میکنند. بعضی نیز در روز هفتم ماه محرم هنگام بستن علم نیت میکنند و روسری دور علم میپیچند و اسفند دود میکنند و از خدای خویش طلب مغفرت میکنند.
این گونه نذورات در اعتقادات آنها نقش بسزایی دارد و معتقد هستند که در این ایام حاجتشان بیشتر و زودتر نسبت به ایام برآورده میشود.
تعزیه و شبیهخوانی:
تعزیهخوانی و شبیهخوانی از جمله آداب ماه محرم بوده است که متاسفانه امروزه به فراموشی سپرده شده و تعزیهخوانان زبردست و مهاردار دنیا را وداع گفتهاند.
در استان گلستان دو دسته تعزیهخوانی و شبیهخوانی وجود داشته است دستهای ساکن شهر و روستای خود بودند که بیشتر در تاسوعا و عاشورا و اربعین حسینی اقدام به اجرای تعزیهخوانی و شبیهخوانی میکردند.
در تعزیه روز عاشورا در یکی از میادین بزرگ شهر و یا روستا مردم گردهم میآمدند و تعزیهخوانان به دو گروه اتقیا و اشقیا تقسیم میشدند و حوادث روز عاشورا را بازخوانی میکردند. آنها با نصب خیمه و خراب کردن بعضی از خیمهها مجلس عزاداری را جلوهای خاص میبخشند. شخصیتهایی چون شیر و مرد درویش نیز در تعزیه حضور داشتهاند که شیر به هنگام ورود سیدالشهدا(ع) به میدان نبرد وارد میشد و از رفتن ایشان ممانعت میکردند.
درویش نیز با لباسی یک دست سفید پس از شهادت امام حسین(ع) وارد صحنه میشد و به ذکر مصیبت میپرداخت مردم در کاسه پر از آب او سکه نذری میانداختند. همچنین به هنگام وارد شدن حضرت به میدان خانوادهها فرزندان خردسال خود را از زیر شکم ذوالجناح عبور میدادند و این کودکان در چکمههای فردی که شخصیت امام حسین(ع) را اجرا میکند پول به خاطر قبولی نذرشان میانداختند.
مراسم علمبندان:
یکی از نشانههای مهم کربلا، علم و یا طوق است که مردم گلستان در عصر روز پنجم محرم مراسم علم یا طوقبندان را اجرا میکنند. دستههای عزاداری- که هر مسجد، هیئت و دستهای برای خود یک علم دارد- علم را در خیابانها و کوچههای اطراف میگردانند.
هنگام شکلگیری دستهها، ابتدا علم و پرچمها را پیشاپیش دسته به حرکت در میآورند و پشت سر آنان سینهزنان به صورت دایرهوار به حرکت خود ادامه میدهند و پشت سر مردان، زنان و کودکان حرکت میکنند و اشعاری که از سوی مرثیهخوانان خوانده میشود به طور همصدا میخوانند.
دستهها به هر خانهای که میرسند اگر اهالی آن خانه نذری داشته باشند دستمال، روسری و یا شالی به علم میبندند و اسفند دود میکنند که به این کار علمبندان میگویند.
همچنین برخی از خانوادهها اگر نذر داشته باشند، به هنگام ورود علم گوسفند قربانی میکنند.
روز تاسوعا:
دستههای عزاداری در عصر روز تاسوعا مهیا میشوند و در خیابانها و کوچهها به ویژه به زنجیرزنی میپردازند. سپس مراسم پامنبری آغاز میشود و تا نماز مغرب و عشا ادامه دارد. در مراسم مذکور که تنها در محلات قدیمی گرگان برگزار میشود خانههای گرگانی منبر خود را بیرون از درب منزل قرار میدهند.
تا هر کسی نذری دارد شمعی روشن کند و بر روی آن قرار دهد. گرگانیها اعتقاد دارند اگر کسی شمع روشن کند و بر روی چهل منبر بگذارد حاجتش برآورده میشود همچنین پختنی ویژه روز تاسوعا قورمهسبزی است.
پخت حلیم نیز در عصر تاسوعا توسط زنان انجام میشود و پس از آماده شدن حلیم را تقسیم میکنند.
گفتنی است عزاداران به سر دیگ حلیم یکدیگر میروند و اندکی آن را هم میزنند و پای دیگ شمعی برمیافروزند تا حاجتشان برآورده شود.
روز عاشورا:
مردم شب پیش از عاشورا تا صبح در مساجد و تکایا به سر میبرند و به یاد شب وداع امام حسین با یارانش تا پاسی از شب به عزاداری و قرآنخوانی مشغول هستند. صبح این روز پیش از نماز صبح و برآمدن خورشید، مردمی که در مسجد هستند همراه با علم مسجد و یا تکیه به خیابانها و کوچهها روانه میشوند. زنان نیز از خانه به این دسته ملحق میشوند و این بیت را با حزن و اندوه و سینهزنان اعم از زن و مرد میخوانند:
ای صبح روسیاه به چه روی میشود سپید
امروز حسین تشنه لب میشود شهید
و هر چه به وقت اذان صبح نزدیک میشوند دسته سینهزنی آرامآرام به مسجد برمیگردد تا نماز صبح را به جماعت اقامه کنند. پس از آن، در مسجد و یا تکیه به عزاداران صبحانه میدهند و حدود ساعت ۸ صبح دوباره عزاداران در مسجد دور هم گرد میآیند و دسته زنجیرزنی تشکیل میشود.
این دستهها به همراه دیگر عزادارانی که آنها را همراهی میکنند به منزل چند تن از اهالی میروند که سفره پذیرایی از عزاداران حسینی را از قبل مهیا کردهاند. شیربرنج تنها غذایی است که عزاداران در چنین مراسمی نوش جان میکنند.
سپس دستهها به زیارت اهل قبور و درگذشتگان میروند.
مراسم باشکوهی است که هر شهر و روستایی اقامه میشود در عصر روز عاشورا گروه تعزیهخوانی به اجرای تعزیه روز عاشورا میپردازند.
شام غریبان آخرین مراسم دهه محرم محسوب میشود که با اقامه نماز مغرب و عشا آغاز میشود. پس از آن، دسته سینهزنی حرکت خود را شروع میکنند و با رفتن به محلات و کوچههای مختلف شهر و روستا با حضرت زینب(ع) و کاروان کربلا همراهی و همدلی میکنند و از مردم کوفه تبری میجویند.
در این مراسم مردان به دو دسته تقسیم میشوند بیت اول یک رباعی را دسته اول و بیت دوم را دسته دیگر میخوانند.
در بخشی از مراسم به آرامی مینشینند، بر سر میزنند و میخوانند:
آه و وایویلا زاده زهرا مگر امشب شام غریبان است
و آن گاه با ضربات کوبنده ایستاده بر سینه میزنند:
جوانان بنیهاشم بیایید علی را بر دو خیمه رسانید یا حسین
شمر ستمگر با تیر و خنجر آمد به دشت کربلا الله اکبر یا حسین
در هنگام برگزاری مراسم شب غریبان، مراسم دسته چوبی برگزار میشود و اعتقاد دارند وقتی خبر شهادت امام حسین(ع) به مردم ایران رسید چون اسلحه خاصی نداشتند به خونخواهی آن حضرت چوب برداشته قیام کردند.
اربعین حسینی:
در این روز صبح برخی از خانوادهها حلیم و برخی دیگر شله زرد میپزند. همچنین در عصر این روز علم هر تکیه، مسجد و یا هیئتی را با حضور عزاداران باز میکنند و یا به اصطلاح شهید میکنند.
