در پی رشد سریع و ناهمگون شهرنشینی در ایران و ایجاد تحولات شهری ، پدیده حاشیه نشینی به عنوان یک ویژگی جدایی ناپذیر برخی از استانهای کشور، دامن کلانشهرها را گرفت و با وجود آنکه از سال ۱۳۵۰، بنابر درخواست سازمان برنامه و بودجه، طرح وسیعی برای مطالعه و بررسی وضعیت حاشیه نشینی در کشور مطرح شده اما همچنان این معضل در بسیاری از استانها چون کرمان،همدان، کرمانشاه و خوزستان وجود دارد و افزایش مطالبات اجتماعی در این مناطق و بسیاری موارد دیگر مشکلات فراوانی را در زمینه های مختلف بر سر راه ساکنین حاشیه ها و شهرنشینان قرار داده است.
طی سالهای اخیر رشد حاشيهنشيني، افزايش شهركهاي مسكوني غيرمجاز و نبود حريم مشخص در اطراف بسیاری ازشهرها، آنها را به مکانی بی درو پیکر تبدیل کرده که هر روز بر وسعتشان افزوده می شود و به دلیل عدم توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زمینه بسیاری از آسیبهای اجتماعی را فراهم می آورد.
کرمان، پر از وصله و پینه !
از دو دهه پیش در اثر کاهش بارندگی و کمبود آب و خشک شدن چاه ها و قنات استان کرمان، روستاییان این استان با مشکلات معیشتی فراوانی روبرو شدند و چاره ای جز کوچ کردن به شهرهای اطراف و مرکز استان پیش روی خود ندیدند از این رو به امید یافتن منبع درآمد دیگری، خانه و کاشانه خود را رها کردند و در آلونک های حلبی و آجری حاشیه شهر ساکن شدند.
در این میان زمین خواران هم فرصت را غنیمت شمردند و با دادن یک قولنامه دستی تمام دارایی این مهاجران را در ازای اعطای یک قطعه زمین تصاحب کردند. زمین هایی که چندی بعد دستگاه های دولتی از جمله فرمانداری و شهرداری درصدد بازپس گیری آن برآمدند و حالا ساکنان این مناطق باید از اتاق های نامقاومی که با مصالح ساختمانی غیراستاندارد و گاهی فرسوده ساخته اند و با انشعابات غیرمجاز آب و برق مجهز کرده اند هم دست بکشند.
به دلیل بی توجهی ها و نبود يك برنامهريزي و مديريت جامع براي مقابله با حاشيهنشيني و از همه مهمتر مشخص نبودن حريم و عرصه شهر كرمان شهرک های حاشیه شهر گستره شده اند. البته قرار بود با ایجاد کمربند سبز حریم این شهر مشخص شود که متاسفانه پس از گذشت چند سال خبری از اجرای کمربند سبز نیست.
رشد حاشيهنشيني در كرمان از ۱۵ هزار نفر در سال ۱۳۸۱ به صد هزار نفر در سال ۱۳۸۷، خود نشان دهنده تعللی است که مسئولان در این زمینه داشته اند. چندی پیش شهردار کرمان کمبود بودجه اختصاص يافته براي حاشيهنشيني و بافت قديم كرمان را عامل اصلی گسترش حاشیه نشینی عنوان کرد و گفت: اين بودجه جوابگوي رفع مشكلات نيست و در مرحله اول بايد با تامين اعتبار لازم، تدبيري براي جلوگيري از گسترش حاشيهنشيني در كرمان انديشيده شود.
در حال حاضرتخریب واحدهای مسکونی غیرمجاز در اطراف شهر کرمان یکی از اقداماتی است که در دستور کار قرار گرفته و البته سوال اینجاست که زمان ساخته شدن اولین واحدهای مسکونی غیرمجاز چرا جلوی این اقدامات گرفته نشد و مسئولان کوتاهی کردند؟ شاید بتوان به استناد به حرفهای برخی مسئولان فرمانداری کرمان سرعت عمل ساخت اتاق های مسکونی در شهرک های حاشیه ای را دلیل این امر دانست که البته این مورد نیز خود می تواند نوعی توجیه و سرپوش گذاشتن بر اهمال کاری ها باشد!
ناامنی در حاشیه ها!
برخی معتقدند گسترش بازار غير رسمي زمين و مسكن و اسكان پراكنده جمعيت در آبادي ها و شهرك هاي خودرو، توانسته تا حدودی به بهبود نسبي شاخص هاي مسكن خانوارهاي كم در آمد کمک کند اما مسئله مهم این است که سبب افزایش میزان محرومیت ازحداقل زير ساخت ها و خدمات شهري شده و قطعا برای ساماندهی این سکونت گاه ها و بهبود شرایط زیست هزینه بسیاری را بر مدیریت شهری تحمیل می کند. چرا که این نواحی حاشیه ای به خاطر ساختار خود به باز تولید آسيب هاي اجتماعي پرداخته که سامان دادن این مناطق و ارايه سياست هاي كلي و عزم ملي جهت برخورد و رويكرد مناسب با اين پديده نيازمند بررسي و مطالعه همه جانبه و دقیقتری است.
به دلیل کوتاهی و بی توجهی های چند سال اخیر به افرادی که در محدوده اقتصاد شهری زندگی می کنند ولی جذب اقتصاد شهری نشده اند و شهروند تلقی نمی شود (حاشیه نشینان)، در حواشی شهرها بستری ایجاد شده که بروز آسیب های اجتماعی در آن بیداد می کند و بنا به گفته کارشناسان همراه با گسترش پدیده حاشیه نشینی ناامني، بزه و انواع مختلف جرم و جنايت، روسپيگري و خشونت در جامعه افزایش یافته است.
متاسفانه درحاشیه شهرها، عدم وجود کتابخانه، سینما، آموزشگاه و کیوسک های روزنامه فروشی و ... منجر می شود که توجهی به سرگرمی های جوانان حاشیه نشین شهری نشود و جوانان به سوی جرم و بزه روی آورند و از آنجا که حضور ارگان های امنیتی یا نظارتی در مناطق حاشیه نشین کمتر است این مناطق به امن ترین نقاط برای مجرمان و مناطقی ناامن برای ساکنان آن تبدیل شده است.
از ساماندهی چه خبر؟
در حال حاضر ۷۰ درصد سکونت گاه های غیر رسمی کشور در محدوده شهری قرار دارد و مابقی در در خارج از محدوده شهری هستند که حاشیه نشین ها را تشکیل می دهند که متاسفانه هم اکنون روند ساماندهی اقامتگاه های غیر رسمی در کشور به کندی انجام می شود.
در این خصوص چندی پیش افشارقائم مقام وزیر کشور با انتقاد از کندی این روند در کشور، ساماندهی سکونت گاه های غیر رسمی را وظیفه قانونی وزرات مسکن، راه و شهرسازی دانست.
علیرضا افشار با اشاره به لزوم ایجاد مرکز ملی مطالعات و کنترل مهاجرت در کشور گفت: راه اندازی این مرکز می تواند آمار دقیقی از جابه جایی جمعیت را در اختیار ما قرار دهد که طرح ایجاد این مرکز تهیه شده و به زودی به شورای اجتماعی کشور ارسال می شود.
تهیه طرح توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی ۷۸ شهرکشور تاکنون انجام شده یا در دست انجام میباشند و تمام کلانشهرها و مراکز استانها بجز تهران و شهرکرد مورد مطالعه قرار گرفته و دارای طرحهای مصوب ستادهای استانی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاههای غیر رسمی میباشند.
مدیرعامل شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران با بیان مطلب فوق گفت: در حال حاضر و از محل اعتبارات ملی تعداد ۶۴ پروژه ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی در فصلهای زیرساختی، آموزشی، بهداشتی، فرهنگی و ورزشی در۱۳ مرکز استان در قالب ۵۵ محله غیررسمی درحال اجرا میباشند
مجید کیان پور با اشاره به مهمترین برنامههای در دستورکار و آتی در خصوص رسیدگی به قسمت های حاشیه ای شهرها اجرایی کردن مصوبات سفرهای استانی مقام معظم رهبری به شهرهای استان کرمانشاه و قم در زمینه ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی، اتمام تهیه طرح ساماندهی وتوانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی ۱۶ شهر (بابل، پارس آباد، مریوان، مرودشت، اسلام آباد غرب، نجف آباد، مرند، مراغه، گلستان، شهریار، شیروان، ورامین، قائمشهر، دورود، کازرون و اهواز) به مساحت تقریبی۶۳۷۹هزار هکتار، تهیه برنامه ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی۲۱ شهر(شهرهای تهران، نسیم شهر، پاکدشت، ملارد، قرچک، نظر آباد، محمدشهر، شاهرود، جهرم، شهرکرد، خرمشهر، شاهین شهر، شهرضا، الیگودرز، کوهدشت، کاشمر، نیشابور، گچساران، شوشتر، بندر انزلی ولاهیجان) به مساحت تقریبی۹هزار هکتار در سال۹۱ را از برنامه های مهم دانست.
