وجود درام و داستان خوب با كمك قوه جازمه و تخيل يك فيلمنامهنويس خبره و حرفهاي ميتواند به يك اثر ماندگار و پركشش براي مخاطبان تبديل شود. حالا اگر اين بهانه اوليه فيلمنامهنويس يا فيلمساز بررسي و ساخت و توليد داستان زندگي يك فرد نامي و شهير باشد از چند بعد قابل اعتنا و كنكاش است؛ يكي اينكه وجود جذابيت براي مخاطبان به جهت شهرت و نامآور بودن آن فرد است زيرا عموماً مردم براي شناخت زوايا و نحوه زندگي و تعاملات اين افراد سرشار از يك حس خاص و گاهي كنجكاوانه هستند. زاويه ديگري كه معمولاً مورد نقد منتقدين قرار ميگيرد نحوه اجرا و اصطلاحاً در آوردن كار است. بنا به تفاسير و توضيحاتي كه مطرح شد، اگر يك كارگردان يا فيلمساز بنا باشد طرح و بازسازي از يك شخصيت والا و مورد تقديس مانند فرمانده جوان شهيدحسن باقري را دستمايه كار قرار بدهد موارد و مسائل توليد اثر هنري سينمايي قدري صعب و سختتر هم ميشود.
حسن باقري كه بود؟ پيش از بررسي كيفيت و مشكلات در مسير ساخت و توضيحات تكميلي براي اين اثر جذاب و جالب لازم است كه بدانيم حسن باقري كه بود و چرا درباره زندگي او بايد مستند يا فيلمي ساخته شود؟
شهيد حسن باقري (غلامحسين افشردي) در ۲۵ اسفند ۱۳۳۴ مصادف با سالروز ميلاد امام حسين(ع) در حوالي ميدان خراسان شهر تهران به دنيا آمد. در خرداد ۱۳۵۸ در كميته انقلاب اسلامي و برخي نهادهاي ديگر فعاليت داشت و با انتشار روزنامه جمهوري اسلامي، همكاري فعال خود را ابتدا به عنوان خبرنگار و سپس دبيري سرويس فرهنگي سياسي با اين روزنامه آغاز ميكند. مجدداً در امتحان ورودي (كنكور) سال ۵۸ دانشگاه شركت كرده و با كسب رتبه صد و چهارم در رشته حقوق قضايي دانشگاه تهران قبول ميشود. اواخر سال ۵۸ بود كه اين نابغه پس از كشف توسط مقام معظم رهبري، به محسن رضايي و تحت عنوان يك نيروي جوان و زبده معرفي ميشود كه بعد از قبولي و احراز سطح مورد نظر مسئولان وقت سپاه، وارد اين نهاد انقلابي ميشود. ابتدا در واحد اطلاعات مشغول به خدمت شده و در زمينه شناسايي و مقابله با گروهكهاي منحرف و وابسته، فعاليت خود را ادامه ميدهد. در اين واحد بود كه نام مستعار «حسن باقري» براي او در نظر گرفته شده و از آن روز همه او را با اين نام ميشناختند. حسن باقري مؤسس واحد اطلاعات و عمليات سپاه است. او از ابتداي ورودش به اهواز در پايگاه منتظران شهادت به منظور دستيابي به اطلاعات مناسب از موقعيت دشمن، به همراه عناصر اطلاعاتي شروع به جمعآوري نقشهها و پياده كردن وضعيت مناطق عملياتي روي آنها كرد. شهيد باقري، استعداد بالايي در تحليل اطلاعات دشمن و پيشبيني حركات احتمالي ارتش عراق، در آينده را داشت. شهيد باقري توجه زيادي به كادرسازي و تربيت نيرو براي فرماندهي داشت.
مهدي زينالدين از معروفترين پرورشيافتگان اوست كه بعدها به فرماندهي لشكر ۱۷ علي ابن ابيطالب رسيد. موفقيت نيروهاي مسلح ايران با استفاده از روش توسعه تجربي حاصل شد كه حسن باقري از متخصصين و مبدعين آن بوده است. اين روش موجب تدوين نظام دفاعي شامل انديشه دفاعي، اصول و قواعد عمليات، دكترين نظامي و اصول و قواعد رزم براي ايران گرديد كه مستندسازي تجارب، مفهومسازي تجربي و توسعه دانايي محور اساسي اين روش به شمار ميآيد. لازم است اين را هم بگويم كه او در ۹ بهمن ۱۳۶۱ وقتي در منطقه فكه مشغول شناسايي منطقه دشمن و آمادهسازي عمليات والفجر مقدماتي بود، در سنگر ديدهبان مورد اصابت گلوله خمپاره قرار گرفت و به شهادت رسيد. اين نابغه جوان در زمان شهادت تنها ۲۷ سال سن داشت!
آخرين روزهاي زمستان درام مستند «آخرين روزهاي زمستان» به نويسندگي و كارگرداني محمدحسين مهدويان و تهيه كنندگي حبيبالله والينژاد تهيه و توليد شده است. اين اثر جالب و ديدني با پرورش و بازتوليدي دوباره از زوايا و بخشهاي مختلف زندگي شهيد حسن باقري ساخته شده است. اين درام مستند كه نوع جديد و تازهاي از روايت تصويري و مستند را ارائه ميكند در ۱۰ قسمت ۵۰ دقيقهاي تهيه و تدارك ديده شده است. فيلم مستند «آخرين روزهاي زمستان» با تدبير و تكنيكي جالب و اثرگذار توليد شده است. در اين اثر، كار با تركيب و تلفيق اثري مثل برنامه مستند روايت فتح كه با همت سيد شهيدان اهل قلم شهيد سيد مرتضي آويني تهيه شده بود و همچنين با قالب و كيفيت دوربينهاي فيلمبرداري قديمي (۱۶ ميليمتري) به سبك فيلمهاي سينمايي دهه ۶۰، با آن نوع از كيفيت صوتي و تصويري تهيه شده است.
در اين زمينه محمد حسين مهدويان ميگويد: به جهت اينكه اتفاقات اين فيلم در دورههاي تاريخي دهههاي ۳۰، ۴۰ و ۵۰ ميافتد، ما دردسرهاي يك فيلم تاريخي را داشتيم؛ در عين حال يك فيلم جنگي نيز محسوب ميشد و ۵ تا ۶ سكانس بسيار سنگين جنگي در آن وجود داشت. در چنين شرايطي ما حدود ۲۵۰ دقيقه فيلم بازسازي را با فيلمبرداري به صورت ۱۶ ميليمتري توليد كرديم. در واقع فضاي كلي اين فيلم و نوع تصاوير بيننده را به سالهاي ابتدايي پيروزي انقلاب اسلامي و ايام شروع جنگ تحميلي ميبرد. اين نكته صرفنظر از درونمايه يا همان تم و درام اثر، يكي از ويژگيهاي خوب آن است. محمد حسين مهدويان در رابطه با سختي كار و طولاني بودن پروسه توليد اين اثر اظهار ميدارد: در حقيقت اين مستند به اندازه سه فيلم سينمايي جدي و سخت از ما وقت و انرژي گرفت، البته عكسالعملهاي مخاطبان تا آنجا كه بنده ديدم خوب بوده و آنها اين درام مستند را باور كردهاند.
يكي از امتيازات خاص و كارهاي جالبي كه در اين فيلم انجام گرفته است، استفاده از صوتهاي واقعي جنگ دوران دفاع مقدس است. به طور مثال در بخشي از اين كار از صداي واقعي شهيد باقري و ديگر افراد استفاده شده و تمام لحظات آن صحنه مورد بازسازي نمايشي قرار گرفته است. به قول محمدحسين مهدويان كارگردان مستند«آخرين روزهاي زمستان»، در اين زمينه كاري برعكس دوبله انجام شده است و در واقع براي صداها تصويرسازي صورت گرفته است.
نكته ديگري كه در اين درام مستند خودنمايي ميكند استفاده و انتخاب بازيگري است كه نقش شهيد حسن باقري (غلامحسين افشردي) را بازي كرده است. مهدويان در رابطه با سختي انتخاب بازيگراني كه قرار است نقش كاراكترها و چهرههاي آشنايي را كه عكس و تصويرشان همه جا در دسترس هست را بازي بكنند هم ميگويد: ما براي انتخاب ۲۰ كاراكتر فيلم بسيار مشكل داشتيم؛ بايد براي پيدا كردن بازيگراني شبيه به افراد سرشناس، كساني كه شهيد شدند يا حتي كساني كه با آنها مصاحبه كرده بوديم، افرادي را انتخاب ميكرديم كه شباهت ظاهري زيادي به اصل كاراكترهاي مورد نظر داشته باشند و اين كار را مشكل ميكرد. در درام مستند«آخرين روزهاي زمستان»، «مهدي زمينپرداز» عهدهدار ايفاي نقش و كاراكتر شخصيت شهيد باقري بوده است كه با توجه به صحبت و اظهارنظرهاي مخاطبان، اين بازيگر توانسته است با فاكتوري مانند شباهت چهره، بازي قابل قبولي را به نمايش بگذارد. از ديگر مواردي كه در اين مستند به چشم ميآيد ميتوان به شبيهسازي فضا و همچنين محل فيلمبرداري يا همان لوكيشن توسط عوامل فيلم اشاره كرد كه انصافاً كاري در خور تحسين است؛ چراكه حذف المانهاي امروزي در داخل شهرها و گرفتن سكانسها و پلانهايي مربوط به اوايل دهه ۶۰ اگر نگوييم كاري غير ممكن اما قطع به يقين اقدامي بسيار دشوار و سخت است. اين نكته نيز يكي از محسنات و امتيازات ويژه اين كار است، اگرچه در برخي موارد بخشي از اين نمادهاي امروزي را ميتوان در گوشههايي از تصاوير رؤيت كرد اما نحوه فيلمبرداري و ديگر وسايل موجود در صحنه، مانع ديده شدن آن موارد ميشوند. در واقع بيننده اگر بدون اطلاع قبلي از سال توليد و تهيه اين اثر به تماشاي آن بنشيند به سختي ميتواند سال توليد آن را حدس بزند و حتي چه بسا كه تصور كند اين تصاوير در همان ايامي كه فيلم در حال نمايش آن است اتفاق افتادهاند. در اين اثر به جز مهدي زمين پرداز كه كاراكتر شهيد باقري را اجرا ميكند، مجتبي شفيعي، ابراهيم اميني، سعيد ميرزايي و سهيل بابايي نيز به ايفاي نقش پرداختهاند. پخش اين مجموعه از هفتم مهر ماه در شبكه اول سيما جمعهها ساعت ۲۰ و تكرار آن روز سهشنبه ساعت ۲۳ و همچنين از شبكه مستند، پنجشنبهها ساعت ۲۲ و تكرار آن جمعهها ساعت ۶:۳۰ صبح و ۱۴:۳۰ بعد از ظهر، آغاز شده است.
موسيقي «آخرين روزهاي زمستان» در تيتراژ اين اثر ترانهاي با مطلع «از خون جوانان وطن لاله دميده» اجرا ميشود كه برگرفته از اشعار «عارف قزويني» است. اين ترانه با صداي گرم «عليرضا قرباني» خواننده سرشناس كشورمان و با آهنگسازي «حبيب خزاييفر»، توسط گروه اركسترال براي تيتراژ اين مستند تهيه و اجرا شده است.
نكته پاياني كلام آخر اينكه، كساني كه مدام از سختي فيلمها و سريالهايي با محوريت اشخاص و حوادث، به خصوص دوران دفاع مقدس فرياد ميزنند بايد به اين نكته توجه داشته باشند كه شيريني خلق يك اثر ماندگار و خوب بر همه مشكلات تهيه و توليد آن اثر ارجحيت و البته ارجعيت دارد. چه اينكه با توليد هر كاري اعم از سينمايي، مستند، سريال و تلهفيلم و. . . موجبات زنده نگه داشتن فرهنگي ناب و غالب را فراهم كرده و موجبات رسيدن اين فرهنگ به نسلهاي آينده را فراهم شده است. نكته ديگر اينكه در ايامي كه به گفته مقام معظم رهبري «زنده نگه داشتن ياد و خاطره شهدا كمتر از شهادت نيست»، بنابراين دستيابي به كرسي منيع و افتخار مقام زنده نگه داشتن ياد شهدا لياقتي بس عظيم و سترگ ميخواهد كه ساخت اثر سينمايي يا تلويزيوني با محوريت شهدا يكي از راههاي آن است.
كلام ديگر اينكه در ميان شهدا و فرماندهان سرافراز كشورمان افراد و شخصيتهاي بسيار زيادي هستند كه سرگذشت هركدامشان به صورت بالقوه يك فيلمنامه است. با وجود اين همه درام و فيلمنامه جذاب كه در اطراف ما هستند فقط چشمي بينا و قلبي روشن ميتواند به اين روشنايي رهنمون شود. انجام كارها و توليداتي شبيه به درام مستند «آخرين روزهاي زمستان» حداقل داراي سه وجه مثبت هستند؛ يكي اينكه باعث ميشود ياد و خاطره كساني كه قهرمانان واقعي اين كشورند را زنده نگه داشت. از ديگر نكات مثبت ساخت اينگونه آثار با قالبهاي هنري متفاوت، اداي دين به ايثار و از خود گذشتگي كساني است كه داشتههايمان مرهون گذشت آنان است. نكته سوم و پاياني اينكه قدر مسلم توليد آثار خوب و ارزشمند باعث جلب نظر مخاطب به نوع اثر و توان و سليقه كارگردان ميشود، بنابراين فروش خوب فيلم و بازگشت سرمايه تهيهكننده، زمينه كسب افتخارات، شهرت و ثروت را نيز در پي خواهد داشت.
