امسال نيز مانند چند سال اخير، پس از پايان يافتن ماه مبارك رمضان برخي از سايتها و روزنامهها در اقدامي عجيب از مخاطبان سريالهاي تلويزيوني درخصوص كيفيت و سطح استاندارد سريالهاي ماه مبارك رمضان نظرسنجي كردند و نتايج حاصل از اين به اصطلاح نظرسنجي را با آب و تاب چاپ يا روي خروجي سايتهاي خود قرار دادند. گرچه نتايج اين نظرسنجي رويكرد فرهنگي، اجتماعي و مناسبات سياسي هر روزنامه يا سايت كاملاً همسو و همجهت بوده است كه حجت موجه اين مدعا نتايج عجيب و متضاد و ناهمگون اين نظرسنجي بوده است. اين شيوه عمل و نتيجه حاصل از آن ابتدا به ساكن اين سؤال را به ذهن هر مخاطب آگاهي متبادر ميكند كه آيا اين روزنامهها يا سايتهاي وابسته و مستقل كه امر مهم نظرسنجي را بدون لحاظ كردن مقدمات و ملزومات اوليه آمار و نظرسنجي انجام دادهاند، آيا اصولاً صلاحيت امر نظرسنجي را داشتهاند يا خير؟
اين نظرسنجي عجيب تنها بر محور يك سؤال از مخاطبان ميچرخيده كه در آن بهترين سريال تلويزيوني ماه مبارك رمضان امسال را از مخاطبان جويا شده است. در وهله بعد سؤال ديگري مطرح ميشود كه چرا نتايج نظرسنجيها تا به اين اندازه با هم منافات دارد؟ كه اين امر بيهيچ حرفي صحت اين نظرسنجي غيركاربردي و غيراصولي را زيرسؤال ميبرد و اين اقدام را به اقدامي از سر تعصب يا برخاسته از بازيهاي سياسي و تسويهحسابهاي شخصي تنزل داده است كه در مجموع چنين اقدامي منتج به بدبيني مخاطبان و فاصله و ريزش بيش از پيش آنها خواهد شد، ضمن آنكه چنين رويهاي اوضاع نامناسب و بيثبات حوزه سريالسازي را با مخاطره همراه ميكند.
با اين همه با تأملي در كليت موضوع درمييابيم كه نفس نظرسنجي با فرهنگ ايراني- اسلامي ما قرابت و همنشيني خاصي دارد، به اين مفهوم كه هيچ دين و مذهبي به اندازه دين مبين اسلام و مذهب شريف تشيع به مقوله مشورت و توصيه به شور و مشورت نپرداخته است. حجت موجه اين مدعا آيات بلند و نوراني قرآن كريم است كه در اين كتاب مقدس و ساير كتب ديني و مذهبي مكرراً از انسان خواسته شده در امورات رايج و روزمره خود (حتي امورات ساده و پيش پا افتاده) با هم به شور بنشينند و مشورت كنند. از طرفي براي نيل به نتيجهاي مطلوب براي مشورتدهنده هم اصولي مترتب شده و مشورتكننده را توصيه به اعمال اين اصول كردهاند تا در نهايت نتيجه مشورت كه بخش اعظم آن بر يك نظرسنجي سالم و قابل اعتماد تكيه دارد، نتيجهاي قابل اعتنا باشد. با اين اوصاف امروزه جوامع مدون و پيشرو با رشد خارقالعاده خود به نتايجي از شور رسيدهاند كه ۱۴۰۰ سال پيش دين ما و بزرگان ديني ما آن نتايج را به صورت روشن و صريحي به مردم ارائه داده بودند چراكه امروزه نظرسنجياي كه زيربخش مهم و قابل استنادي از امر شور و مشورت است در اينگونه جوامع به صنعت نظرسنجي تبديل شده كه اين صنعت محصول تحولات و ترقيات فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي بوده و خود به تنهايي محرك و عامل تجددخواهي جوامع آزاد و پيشرفته است. اين صنعت در حال حاضر با سرعت سرسامآوري كه جوامع بشري به خصوص جوامع غربي به سمت مدرنيته در حركتند، نقش يك ابزار مهم و كاربردي را ايفا ميكنند كه با آن ميتوان تا حد قابل ملاحظهاي انتظارات مخاطبان و شهروندان در هر بخش و زيربخش و مقولهاي را برآورده كرد، اما در ادامه بايد به اصول مهم و كاربردي نظرسنجي اشاره كرد كه با برخورداري از آنها ميتوان همگام و همنفس مخاطبان امر نظرسنجي و در نهايت نتيجهاي ملموس و محسوس را به جامعه ارائه كرد و با اين فرآيند هر روز بيشتر از پيش به جذب مخاطب پرداخت.
از طرفي با مراجعه به علم آمار و صنعت نظرسنجي به خدماتي اشاره خواهيم كرد كه نياز اوليه يك نظرسنجي موفق را معرفي ميكند.
۱- مطالعات اوليه طرح و فراهم كردن بسترهاي موردنياز مقولهاي كه نياز به نظرسنجي دارد.
۲- تهيه پرسشنامه و تحقيق ميداني
۳- دستهبندي مخاطبان به اين صورت كه هر مخاطب به لحاظ سطح تحصيلات، شغل، موقعيت اجتماعي و رشته تحصيلي تفكيك شده باشند.
۴- استخراج دادهها و اطلاعات بازيافته
۵- تدوين و تحليل گزارشهاي حاصل از دادهها توسط كارشناسان و صاحبنظران (روانشناسان و جامعهشناسان).
با اين همه ميتوان زيربخشهايي از اين پنج گزينه ضروري بر نظرسنجي را مترتب دانست چراكه هر گزينه داراي مراحل حساس و نيازمند به كار كارشناسي است، بنابراين ضروري است كه حتي در سازمان پژوهشهاي صداوسيما نيز اين مهم در رأس امور قرار گيرد. آنچه اين ضرورت را دوچندان و ضربالاجل ميكند، بحث مهم و فراگير جذب مخاطب است كه شبكههاي مختلف تلويزيوني و ماهوارهاي براي جذب مخاطب از هيچ كوششي فروگذار نيستند. در حالي كه در سازمان صدا و سيما تقريباً هنوز در هيچ زمينهاي نظرسنجي علمي و اصولي صورت نگرفته است و حتي ديده شده كه برخي از مديران به آمارهاي شكبرانگيز استناد كردهاند كه همين اعتماد اشتباه يكي از مهمترين مباحث دفع و ريزش مخاطب شده است، با اين حال و با قياس عملكرد رسانه مادري همچون صدا و سيما، تكليف روزنامهها و سايتهايي كه از قصد دارند از اين نمد كلاهي دست و پا ميكنند معلوم خواهد بود، لذا شايسته و بايسته است كه براي جلوگيري از هر سوءاستفاده رسانه ملي گستره تحقيق و تجانس با مخاطب را توأمان با هم پيش ببرد كه يقيناً موفقيت در توليد و جذب مخاطب در گرو يك نظرسنجي با ثبات و محكم خواهد بود.
