سرانجام روز گذشته اولين مرحله از برگزاري اجلاس جنبش عدم تعهد با حضور كارشناسان ۱۱۸ كشور جهان در تهران برگزار شد و تهران به عنوان امالقراي جهان اسلام در كانون اخبار و توجه جهانيان قرار گرفت. اين نشست كه مقدمه اي براي برگزاري اجلاس وزراي خارجه و در نهايت اجلاس سران جنبش در روزهاي آتي خواهد بود، هرچند به ظاهر پايينتر از دو سطح گفته شده به حساب ميآيد، ولي به جهت اينكه زمينهساز دستاوردهاي بزرگ اين اجلاس خواهد بود، از اهميتي دو چندان برخوردار است.
ديروز و امروز كارشناسان جمع شدند تا بيش از ۱۸۰۰ بند از پيشنهادهاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي و ... مطرح براي اجلاس وزراي خارجه و سران را مورد بررسي و مداقه قرار دهند و در نهايت از ماحصل مباحث مطرح در آن، بيانيه پاياني اجلاس و تصميمات راهگشا و راهبردي مورد نظر را براي يك دوره سه ساله فعاليت جنبش به رياست جمهوري اسلامي ايران تدوين كنند و مهر تأييد بر آن بزنند.
ديروز كارشناسان جنبش عدم تعهد در دو بخش فعاليت خود را آغاز كردند تا هم به مباحث سياسي و چالشهاي پيش رو در جهان امروز پرداخته باشند و هم بستري را براي فعاليت گسترده اقتصادي با توجه به تعدد اعضا و ظرفيتهاي كمنظير خود در حوزه اقتصاد و تجارت فراهم كرده و در شرايطي كه دستان ناجوانمردانه كشورهاي سلطه، حلقوم كشورهاي فقير يا تحت تحريم را ميفشارد، به استمداد يكديگر بشتابند و چرخه اقتصاد دنيا را از انحصار چند قدرت سلطهجو و متكبر خارج كنند.
اما جنبش عدم تعهد از چه ظرفيت و قابليتهايي در حوزه اقتصاد و تجارت برخوردار است كه ميتواند در صورت اراده براي انجام اقداماتي در اين حوزه شرايطي كه اكنون در ميان اين كشورها و تعاملات تجاري بين آنها برقرار است را متحول نمايد. چراكه با وجود برخي عوامل واگرا در اين جنبش، از قبيل قطببنديها و علايق سياسي متفاوت، ارزشهاي اجتماعي و فرهنگي بعضاً ناهمگن و منابع اقتصادي متفاوت و تا حدودي جوامع نامتجانس، اين جنبش ظرفيتهاي بزرگي در همين حوزهها برخوردار است كه قطعاً با برنامهريزي و اراده براي انجام آن، در اندك زماني دستاوردهاي بزرگي حاصل خواهد شد. آن هم در شرايطي كه نظام سلطه تمام تلاش خود را انجام ميدهد تا با انحصار و اعمال سلطه اقتصادي، بين خود با كشورهاي عضو اين جنبش فاصله مشهودي ديده شود.
انگيزه اصلي تشكيل جنبش عدم تعهد در واقع حذف انحصارطلبي قدرتهاي بزرگ و استفاده از ظرفيتهاي ساير كشورها براي رهايي از يوغ و سلطه قدرتهاست، اما با وجود اين هدف مقدس و اساسي، اين جنبش در حوزه اقتصاد با وجود اينكه دو سوم از كشورهاي جهان عضو آن هستند، تاكنون نتوانسته است عملكرد مناسب و قابل قبولي را در اين حوزه از خود بروز دهد. سهم مناسبات تجاري و اقتصادي بين اعضاي اين جنبش با وجود ظرفيت بسيار زياد آنها، فقط ۲۰ درصد مناسبات تجاري جهان را تشكيل ميدهد. بعضاً ديده مي شود حتي برخي اعضا در مورد اين ميزان سهم نيز اشتراك ديدگاه ندارند و به نحو شايستهاي اين سهم در بين اعضا تقسيم نشده است.
اجلاس تهران و دوره رياست سه ساله ايران ميتواند اين روند را تغيير دهد و شرايط اقتصادي و تجاري بين اعضا را بهبود بخشد. ايران ميتواند در دوره سه ساله رياست خود بر جنبش عدم تعهد با تجميع پتانسيلهاي اقتصادي جنبش و طراحي ساز و كار مناسب و بررسي دقيق ظرفيتهاي موجود و به تعبير ديگر داشتهها و فرصتها و رفع كاستيها و ضعف، اين سازمان بزرگ را به سمتي هدايت كند كه در نهايت با يك اجماع گسترده در بين اعضا، اهداف متعالي جنبش در حوزه اقتصاد تحقق پيدا كند و شاهد اقتصادي شكوفا و عادلانه در بين اعضا و جامعه جهاني باشيم. جنبش عدم تعهد حدود ۵۰ درصد جمعيت جهان، بيش از ۴۰ درصد نيروي انساني فعال و كارآمد، بيش از ۴۰ درصد زمينهاي كشاورزي و بازار بزرگ مصرف كالا را در اختيار دارد كه اين ظرفيت خوبي براي تحرك جنبش در حوزه اقتصادي به شمار ميرود.
برخي از زمينههاي همگرايي براي تحرك در بخش اقتصادي و تجارت جنبش عدم تعهد را ميتوان به قرار زير بر شمرد:
۱ ـ اعضاي جنبش عدم تعهد حداقل در ۱۲ سازمان اقتصادي ـ سياسي بزرگ جهان عضويت دارند كه ميتواند بستر مناسبي را براي بهرهگيري از اين سازمانها و پيوند آنها با يكديگر فراهم نمايد. سازمانهاي اكو، اتحاديه عرب، سازمان وحدت آفريقا، شوراي همكاري خليج فارس، اوپك، آ اوپك، آسهآن، گروه هشت، گروه پانزده، سارك، شانگهاي و بسياري از سازمانهاي منطقهاي ديگر ظرفيتهايي هستند كه در صورت تحرك اقتصادي در جنبش عدم تعهد، ميتواند ظرفيتهاي بزرگي را براي آينده جنبش در اين حوزه رقم بزند.
۲ـ جنبش عدم تعهد ميتواند به مهمترين مركز و محور همكاريهاي كشورهاي جنوب ـ جنوب در نظام بينالمللي تبديل شود.
۳ ـ جنبش عدم تعهد ميتواند محل مطمئني براي تبادل تجارب كشورهاي در حال توسعه در زمينههاي اقتصادي و فناوريهاي جديد باشد.
۴ ـ بازار گسترده اعضا ظرفيت خوبي براي تبادل اقتصادي در اين جنبش به حساب ميآيد كه نبايد از اين ظرفيت بزرگ غافل بود.
۵ ـ در حوزه انرژي، جنبش عدم تعهد يكي از سازمانهاي كمنظيري است كه در صورت هماهنگي ميتواند تا حدود زيادي فشار بزرگي را به قدرتهاي سلطه در اين حوزه وارد كند. برخي از كشورهاي عضو جنبش درصد زيادي از سوخت دنيا را تأمين ميكنند. چراكه از ۴۰ كشور توليدكننده و صادركننده نفت و فرآوردههاي نفتي ۲۷ كشور، عضو جنبش عدم تعهد هستند. بنابراين انرژي، اهرم خوبي براي چانهزني و فشار در برابر قدرتهاي سلطه به حساب ميآيد.
۶ـ در حوزه تجارت نيز جنبش عدم تعهد همچون بسياري از سازمانهاي اقتصادي بزرگ دنيا ميتواند با اعمال برخي سياستهاي اقتصادي، بستر تعامل در اين حوزه را براي اعضا فراهم نمايد كه از آن جمله ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
الف: استفاده از تعرفههاي ترجيحي بيناعضا
ب: استفاده از همكاريهاي اقتصادي در زمينه تجارت
ج: استفاده از سرمايهگذاريهاي مشترك
د: بلوكبندي انرژي و استفاده از انرژي فراوان در دسترس اين كشورها
۷ ـ نيروي كار جوان ۴۰ درصدي در درون جنبش ميتواند همكاريها در بخش خدمات را در ميان كشورهاي عضو رونق دهد. اين در حالي است كه برخلاف كشورهاي پيشرفته كه از نيروي كار فرتوت برخوردار بوده و با استعمار نيروي كار جوان كشورهاي در حال توسعه و از جمله كشورهاي جنبش عدم تعهد، انباشت سرمايه را براي خود و فقر را براي كشورهاي محروم رقم ميزنند، هرگونه اقدام در اين خصوص ميتواند روند پرشتابي را براي اقتصاد اعضاي جنبش فراهم نمايد.
۸ ـ ايجاد يك نهاد مالي مشترك همچون تأسيس بانك مشترك در جنبش عدم تعهد، قطعاً فرآيند توسعه اقتصادي و تجارت را در بين اعضاي اين جنبش تسريع خواهد بخشيد و همين اقدام در نهايت موجب افزايش توانمنديها و بهرهگيري از ظرفيتهاي اقتصادي كشورهاي عضو خواهد شد.
به طور كلي ميتوان گفت ويژگيهايي، از قبيل گستره جغرافيايي، جمعيت ۵۰درصدي، نيروي انساني جوان و باانگيزه، منابع طبيعي زيرزميني و كشاورزي، موقعيت جغرافيايي ژئواستراتژيكي و ژئوپليتيك و بعضاً زيرساختهاي مناسب ترانزيتي و بسياري از ويژگيهاي ديگر، ظرفيت مناسبي براي فعاليت در بخش اقتصاد جنبش است كه اميد است با اجلاس تهران و توافقنامه دو يا چند جانبه و همچنين تصميمات كلان و پانلهاي تخصصي اين جنبش و انعكاس آن در بيانيه پاياني اجلاس، روح جديدي به كالبد كمتحرك جنبش عدم تعهد بخشيده شود و در پايان سه سال رياست ايران بر اين جنبش، شاهد اقتصادي شكوفا و نگاهي به آينده باشيم.
