مراكز مشاوره با رويكرد اسلامي كه راهاندازي آنها اخيراً از سوي سازمان بهزيستي كشور دنبال ميشود، پس از گذر از دوره سهماهه تدوين دستورالعمل و تصويب در شوراي معاونين اين سازمان، اين هفته با ابلاغ به اداره كل استانها، قالب اجرا به خود ميگيرند تا هم بعد از بيش از دو دهه فعاليت، در شيوه مشاوره روانشناختي كشور نوآوري ارائهدهند و هم در تحول عملياتي علوم انساني در رشته روانشناسي سهمي را از آن خود كنند.
در تعريف نظري روانشناسي اسلامي آمده: شاخه نويني از علم با نگاه كاربردي به آموزههاي اسلام و روانشناسي به عنوان ابزارهاي رشد و توسعه معرفت، رفتار و اخلاق انساني در جهان امروز و فردا است. به عبارتي روانشناسي اسلامي ميكوشد با تبديل واژگان آسماني قرآن به معرفت، رفتار و اخلاق انساني قابل اندازهگيري از طريق تستهاي روانشناسي از طرفي و با همساز كردن دستورات انسانساز اسلام با روشها و تكنيكهاي مدرن روانشناسي از سوي ديگر، روانشناسي مدرن امروز را در پاسخگويي به نيازهاي معنوي بشر امروز و فردا به چالش بكشد. علاوه بر اين روانشناسي اسلامي با تغيير و اصلاح ابعاد معرفتي، رفتاري و اخلاقي انسان امروز و فردا هويت و شخصيت او را بازسازي ميكند.
روانشناسي اسلامي سرشار از راهكار است روانشناسي از جمله رشتههاي زيرمجموعه علوم انساني است كه اين سالها در دستوركار بوميسازي و اسلامي شدن قرار گرفته است. در همين راستا عبارت روانشناسي اسلامي نيز از زماني وارد ادبيات جوامع فكرساز و دانشگاهي شد كه نسخه روانشناسي مدرن غربي كاركرد خود را در جامعه اسلامي – ايراني ما از دست داد.
شهربانو قهاري، روانشناس و عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي نقاط تشابه علم روانشناسي و الگوي انسان آرماني در آموزههاي اسلام را يكي از دلايل موفقيت دين در ورود به عرصه روانشناسي ميداند.
وي در گفت و گو با «جوان» ميافزايد: انسان باتقوا و پرهيزگار كه انسان آرماني در آموزههاي مذهبي و مباني قرآني اسلام است، در معيارهاي اسلامي ترمز دروني دارد و مدام آن را تقويت ميكند و در روانشناسي مدرن، انساني خويشتندار و خودكارآمد است كه به لحاظ روانشناختي، رواني و اجتماعي به بلوغ رسيده و ميتواند خود را مقابل تكانههاي پرخاشگري و هيجانات كنترل كند.
قهاري همچنين تحمل سلايق گوناگون، خودتطبيقي با جامعه، رعايت مرز بين انسانها، آزار ندادن اطرافيان با كلام و رفتار، تهمت نزدن، داشتن بخشش و گذشت، نداشتن قضاوتهاي عجولانه، داشتن انتظارات معقول از سايرين، حفظ احترام خود و داشتن عزت نفس، داشتن زندگي رو به رشد و اصرار نداشتن بر تكرار خطا را از ويژگيهاي يك فرد با روان سالم برميشمارد و خاطرنشان ميكند: تمام اين موارد مصاديق، دستورات و توصيههايي در آموزههاي ديني دارند.
وي تأكيد ميكند: روانشناسي اسلامي – ايراني مشخصههاي انسان سالم را از ميان آيات قرآن، سنت پيامبر و سيره ائمه اطهار و فرهنگ قوميتهاي مختلف جامعه ايراني استخراج ميكند. با اين حال روانشناسي اسلامي و ايرانيزه نميتواند قابليتهاي روانشناسي مدرن را در برخي دارودرمانيها ناديده بگيرد.
روانشناسي غربي وصله تن ما نيست در همين راستا كاظم نظمده، رئيس مركز توسعه پيشگيري سازمان بهزيستي گسترش آسيبهاي اجتماعي نوپديد كشور و اعتقاد به لزوم ارتقاي رويكرد اسلامي - ايراني در مراكز مشاوره را علت طرح موضوع راهاندازي مراكز مشاوره با رويكرد اسلامي برشمرد و در عين حال شائبه وجود انحراف در مراكز سابق را اين طور پاسخ ميدهد: اين مسئله به اين معنا نيست كه مراكز مشاوره تاكنون اسلامي نبودهاند يا مسائل اسلامي در آنها رعايت نميشده است اما تأكيد بر ارتقاي شرايط موجود است.
وي در گفتوگو با «جوان» اضافه ميكند: تجربه نشان داده امروز اگر بخواهيم به منابع و متوني كه به شكل آكادميك از كشورهاي صاحب سبك وارد ميشوند تكيه كنيم مشكلات جامعه ما را حل نميكنند، مثلاً اين روانشناسي به جوان غربي توصيه ميكند براي رفع مشكل خود و رسيدن به آرامش(!) از خانواده جدا شود و خانه را ترك كند. اين نسخه ممكن است در جوامعي كه به بنيان خانواده خيلي اعتقاد ندارند، جوابگو باشد اما در جامعه ايراني كه معتقديم هر مشكلي حتماً بايد درون خانواده حل شود، الزاماً بايد الگوي ايراني مورد توجه قرار گيرد. در اين زمينه بايد آموزههاي احاديث، رفتارهاي عملي بزرگان و قلبهاي بومي و تمدني كشور در حل معضلات فردي و اجتماعي احيا و از طريق انديشمندان به صورت كاربردي معرفي شوند.
نظم ده در خصوص شيوه اداره مراكز مشاوره با رويكرد اسلامي نيز اظهار ميدارد: مشاوران مراكز مشاوره با رويكرد اسلامي الزاماً روحاني نيستند. فارغالتحصيلان فوق ليسانس روانشناسي هستند و در بازآموزي آنها كتب و مراجع ديني و اسلامي در حوزه روانشناسي به كار گرفته ميشود. در حال حاضر درصدي از صاحبان مراكز مشاوره ما هم دانشآموخته حوزه و هم فارغالتحصيل دانشگاه هستند، در اين راستا از نظرات آنها بهرهمند ميشويم. علاوه بر اين سعي بر اين است كه راهكارهاي ديني و بومي لحاظ شود.
رئيس مركز توسعه پيشگيري سازمان بهزيستي همچنين تصريح ميكند: روانشناسي غربي بسته نامناسبي براي مشكلات ما است. از طرفي متخصصين ما هم توجه ندارند كه در جامعه ايراني كپيبرداري از الگوهاي غربي و تعميم آنها به نيازهاي داخل درست نيست. فرد مشاوره شونده در جامعه ما يك فرد مسلمان ايراني است كه در ايران اسلامي زندگي ميكند. بنابراين بايد نيازهايش بر اساس الگوي متناسب با محيط و اعتقادات مرتفع شود.
در اين مراكز قرار است. . . وي دستورالعمل را شامل شرايط مؤسس، رشته تحصيلي، دانش و اطلاعات، شرايط نظارت، مجوزهاي تمديد و دورههاي بازآموزي ميداند. علاوه بر اين تأكيد ميكند كه اصول حرفهاي اوليه روانشناسي نيز در اين دستورالعمل تقويت شدهاند. از جمله اينكه درمانگر با بيمار رفيق نشود، معامله نكند، از وقت مريض براي تبليغ خود و صحبت كردن استفاده نكند و قرارهاي خارج از عرف با بيمار نگذارد.
نظم ده همچنين ميافزايد: روي اصول اوليه تفاوتي وجود ندارد، تنها ممكن است كاملتر شده باشد.
وي در ادامه با اشاره به انواع خدمات مشاورهاي ارائه شده در مراكز بهزيستي ميگويد: مشاورههاي پيش از ازدواج، خانواده، جوانان و تخصصي از جمله مشاورههاي ارائه شده سازمان بهزيستي هستند.
به طور كلي، مراكز مشاوره زير نظر سازمان بهزيستي و سازمان ملي جوانان سابق در كشور فعاليت ميكردند. با انحلال سازمان ملي جوانان، مراكز مشاوره آن نيز عملاً از دايره خدمات رساني خارج شدند (يا بايد ميشدند اما هنوز روي تابلوي برخي مراكز مشاوره نشان اين سازمان ديده ميشود). بنابراين جمعيت ۷۵ ميليوني كشور ميماند و ۸۰۰ مركز مشاوره فعال بهزيستي در سراسر كشور. حالا پاسخ اين سؤالات كه فرهنگ مشاوره در كشور هست؟ نيست؟ چرا هست؟ و چكار كنيم كه باشد؟ چرا برخي به مراكز مشاوره بياعتمادند؟ خود پاي لنگ قضيه است كه به موقع زير ذره بين رسانهها ميرود.
