به گزارش«جوان» ۲۵ خرداد ماه قرار است دبيركل جديد سازمان كشورهاي صادركننده نفت خام جهان براساس يك اجماع درون سازماني انتخاب شود و اين در حالي است كه در هر دورهاي كه ايران براي دبيركلي اقدام كرده با درهاي بسته رو به رو شده است. فواد روحاني نخستين و آخرين دبيركل ايراني اوپك تا به امروز بوده كه در دوره اول و پس از نشست محرمانه كشورهاي ايران، ونزوئلا و عراق در باشگاه قايق سواري قاهره روي آن اجماع شد؛ تقريباً در نشستي دوستانه و پراميد نسبت به آينده.
غلامحسين نوذري، وزير اسبق نفت قرار است به عنوان نامزد دبيركلي خود را آماده حضور در وين كند اما با توجه به شرايط سخت بينالمللي تلاشها براي رأي آوردن بايد دو چندان شود. عربستان بازي را بسيار زود آغاز كرده و ماهها پيش در جلساتي كه با برخي كشورهاي عربي – نفتي داشته روي گزينه خود تأكيد كرده است. به زعم كارشناسان اقتصاد انرژي، لابيهاي بزرگ آل سعود در اين باره جواب نخواهد داد زيرا متخلفترين عضو اين سازمان عربستان است كه به راحتي هرچه تمامتر تصميمات اوپك را زير پا ميگذارد و تكروي «بينظيري» را از خود بروز ميدهد. ارزيابيهاي اين روزهاي اوپك ميگويد، عربستان به دليل همبستگي شديد به غرب قدرت هميشگي را در ميان اعضا ندارد و كشورهاي عضو به همين دليل سعي در كمرنگ كردن نقش اين كشور دارند، هرچند سخت باشد.
نظير اين تضعيفها درباره ونزوئلا تكرار شد آنجا كه اين كشور قبل از به حكومت رسيدن چاوز(حافظ منافع امريكا در اوپك) در حالي كه قيمتها در حال افزايش بود، در يك اقدام جنجالي نفت فراواني به بازار عرضه كرد و قيمتها را به شدت كاهش داد. اين تخطي ونزوئلا سالهاي بعد باعث كاهش قدرت اين كشور شد تا روزي كه اين كشور سياستهاي خود در اوپك را تغيير داد و بر قيمت عادلانه تأكيد كرد.
نقش اين روزهاي عربستان هم در اين سازمان همانند حال و روز آن روزهاي ونزوئلا بود كه با تغيير ديدگاه اين كشور نسبت به اوپك به جايگاه هميشگي خود بازگشت.
رياض قدرت هميشگي را ندارد و قدرتهاي قديمي اما نوظهور نفتي با پتانسيلهاي فراوان مانند عراق بزرگترين رقيب آل سعود در توليد نفت قصد دارند به يكه تازي عربستان در همه عرصههاي توليدي و بازاريابي پايان دهند. بايد اذعان كرد كه ايران براي تصاحب صندلي دبيركلي اگر نگوييم كاري محال، كار سختي پيش رو دارد.
تحليلي ديگر در باره چرايي نامزد شدن ايران در اين برهه از زمان اين است كه تهران قصد دارد با شكاندن آراي عربستان به آراي عراق كمك كند تا نماينده اين كشور دبيركل اوپك شود. سفر هفته گذشته رستم قاسمي به بغداد براي مذاكرات نفتي از جمله اوپك مؤيد اين مطلب است. اين موضوع زماني جديتر ميشود كه مقامات بلند پايه عراق از ايران بابت حمايتشان تشكر كردند، هرچند وزارت نفت ساعاتي بعد اعلام كردند كه ايران براي خود نامزد دارد و خودش قصد حضور در اجماع را دارد. كسي نميداند كه اين اظهار نظر عراقيها نوعي شتابزدگي در اعلان رقابت خود با عربستان با استفاده از ايران بود يا حاصل سوءتفاهماتي حين مذاكرات!
پرواضح است كه ايران و عراق براي شكست عربستان همپيمان شدهاند و اين مورد كار رياض را براي تصدي سمت دبيركلي سخت ميكند. قدرتهاي دوم، سوم و چهارم اوپك قصد حذف عربستان در اين ماجرا را داشته و هريك نيز طرفداران خاص خود را در ميان اعضا دارند. ايران و عراق به طور قطع ميتوانند آراي عربستان را خرد كرده و آنها را در سبد خود منظور كنند اما بازهم تأكيد ميشود با فشارهاي بيروني كه به طور قطع به اعضاي اوپك وارد شده، شانس عراق از ايران بيشتر است.
جايگاه دبيركل
نماينده ايران، اولين دبيركل وقت در ساختار اوپك و اركان آن مبين اين نكته است كه در تمامي فعاليتهاي بخشهاي مختلف اين سازمان، دبيرخانه نقشي اساسي ايفا ميكندو در واقع ميتوان گفت تمامي راهها به دبيرخانه ختم ميشود. از اين رو، رئيس دبيرخانه كه از وي به عنوان دبيركل اوپك ياد ميشود، عاليترين مقام سازمان اوپك، امور سازمان را بر وفق مراد هيئت عامل راهبري ميكند. دبيركل اوپك، براي يك دوره ۳ ساله كه براي يك دوره ديگر قابل تمديد است با برگزاري كنفرانسي و با رأيگيري انتخاب ميشود. دبيركل اوپك از ميان كانديداهايي كه كشورهاي عضو معرفي ميكنند، براساس مقايسه صلاحيت و توانايي مورد توافق قرار ميگيرد. چنانچه اتفاق آرا وجود نداشته باشد، دبيركل براساس گردش نوبتي، بيآنكه صلاحيتهاي لازم ناديده گرفته شود، براي يك دوره دو ساله تعيين ميشود، اين در حالي است كه نحوه انتخاب دبيركل از بدو تأسيس اوپك، به نوعي ديگر و متفاوت از آن چيزي كه امروزه در اوپك شاهد هستيم، بوده است، در سال ۱۹۶۰ رويه انتخاب دبير كل اوپك رويهاي چرخشي بوده است. يعني پس از اتمام دوره دبيركلي اعضاي مؤسس، با رعايت ترتيب حروف الفبا، اعضاي ديگر نيز به ترتيب تاريخ پيوستن به اوپك، به دبيركلي انتخاب ميشوند. ماركس نان نگوما نماينده كشور گابن، آخرين دبيركل اوپك بود كه به اين طريق، كرسي دبيركلي را به دست آورده بود. دكتر فواد روحاني، عضو هيئت مديره شركت ملي نفت ايران به عنوان اولين دبيركل اوپك در سال ۱۹۶۰ برگزيده شد تا اين سمت را در فاصله زماني ۲۱ ژانويه ۱۹۶۱ تا آوريل ۱۹۶۴ عهده دار باشد.
عبدالرحمن البزازعراقي در سال ۱۹۶۴ جايگزين روحاني شد و پس از آن هم نمايندگان كشورهاي كويت، عربستان و ونزوئلا به دبيركلي اوپك منصوب شدند. از بين اعضاي اوپك، كشورهاي اندونزي با پنج دوره، نيجريه با چهار دوره و كشورهاي عراق، كويت، ليبي و ونزوئلا با سه دوره بيشترين حضور را در سمت رئيس دبيرخانه اوپك تجربه كردهاند.
گفتني است، پس از پايان دوره رياست نماينده گابن بر دبيرخانه اوپك، از نظر چرخش تاريخي، دبيركلي بايد به ايران تعلق ميگرفت، ولي به دلايل مختلف از جمله جنگ تحميلي، برخي نمايندگان كشورهاي عرب از جمله عراق باموضوع دبيركلي ايران، ساز مخالف را كوك كردند. كارشكني هايي از اين قبيل باعث شد اوپك تا سالها بدون دبيركل باقي بماند و فاضل چلبي، تحصيلكرده امريكايي و معاون عراقي نگوما تا سال ۱۹۸۸ به عنوان سرپرست اوپك حاكم شد.
