اواسط سال گذشته بود که اجرای پروژه خط راه آهن گرگان- اینچه برون که بخشی ازراه آهن ایران- قزاقستان- ترکمنستان است، آغاز شد. این خط ۹۴ کیلومتری با اعتباری بالغ بر ۱۴۰ میلیارد تومان برای ارتباط شمال کشور با آسیای میانه و رونق اقتصادی منطقه کلید خورد، اما چندی نگذشت که خبر عبور این ریل از وسط یکی از آثار تاریخی ارزشمند گرگان جنجال برانگیز شد و نگرانی از نابودی این اثر، اعتراض کارشناسان میراث فرهنگی نسبت به اجرای این طرح ملی را برانگیخت.
هرچند ماه ها از این کشمکش می گذرد اما هنوز هم جدال دوستداران میراث فرهنگی و متولیان پروژه بر سرتغییر مسیر این خط راه آهن و تلاش برای حفظ بقایای آثار "دیوار گرگان" ادامه دارد.
خشت های سرخ در دل خانه های روستایی!
این روزها به لطف انتشار اخبار گوناگون درباره عبور خط راه آهن از دیوار تاریخی گرگان و اعمال نظرهای موافق و مخالف دراین مورد، فرصتی پیش آمده تا این اثر ارزشمند کمی به چشم بیاید.
شاید امروزحتی کسانی که از وجود خشت های سرخ گرگان با خبر نبودند هم در کنار دوستداران میراث فرهنگی و آثار تاریخی با دیدن "مار سرخ" در تیتر اخبار، یادشان بیفتد که طولانی ترین اثر معماری ایران که برای باستان شناسان خارجی به لحاظ برخورداری از شیوه های معماری و مهندسی خاصش اثری ویژه و منحصر به فرد است، چطور طی سالها مورد بی توجهی قرار گرفته و از آن جز خرابه ای باقی نمانده. بماند که حتی برخی از گلستانی ها هم هنوز این بنایی که لقب طولانی ترین دیوار آجری جهان و سومین دیوار دفاعی دنیا را از آن خود کرده، آنگونه که باید نمی شناسند.
بخش های بسیاری از این دیوار بر اثر عوامل طبیعی و انسانی از بین رفته و جز چند تکه آجر قدیمی چیزی از آن باقی نمانده است. بنا به گفته برخی اهالی، در اطراف این اثر تاریخی هیچ حریم خاصی مشخص نشده و تا چند سال پیش مردم خشت های دیوار را جدا کرده و در ساختن خانه های روستایی شان استفاده می کردند! اینجاست که یک بار دیگر جای خالی توجه به حفاظت از بقایای آثار تاریخی احساس می شود و انگار تا بنایی به مرز تخریب کامل نرسد خبری از ایجاد محدوده حفاظتی و مراقبت از آن نمی شود. هر چند مسئولین اداره میراث فرهنگی گلستان تخریب قسمت هایی از دیوار توسط اهالی منطقه و تجاوز به مصالح آن را کلا انکار می کنند، اما شواهد و قرائن چیز دیگری می گوید!
علاوه بر آن اهمال مسئولین امر در شناساندن ومعرفی این بنا خود بحث دیگری است که برخی کارشناسان آثار تاریخی و مرمت کاران این بناها در استان، به آن اشاره کرده اند و معتقدند تا قبل از مطرح شدن بحث گذشتن خط آهن از این مسیر، صحبتی از این دیوار نمی شد. شاید مسئولین میراث فرهنگی به دلیل آنکه از این دیوار چیزی باقی نمانده (البته در ظاهر) از حفاظت آن شانه خالی می کردند، چرا که در طی این سالها حتی به فکر کاوش و استخراج باقی مانده این دیوار هم نیفتاده اند!
ظاهرا مسئله بی توجهی به این اثر تاریخی کاملا بدیهی است چرا که قربان عباسی مدیر کل اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان نیز ناشناخته بودن این دیوار در بین عموم مردم و اهمیت معرفی هر چه بیشتر تاریخ منطقه را دلیل اقدام به برگزاری "پیمایش دیوار دفاعی گرگان" عنوان کرده و گفت:« در روزهای آخر اردیبهشت ماه سال جاری جهت معرفی ارزش تاریخی این منطقه پیمایشی برگزار می شود و شرکت کنندگانی که برای حضور در این پیمایش اعلام آمادگی کرده اند از بافت تاریخی گرگان حرکت کرده و از محله آتشکده قره دیب پیمایش خود را آغاز می کنند و تا روستای زاو در شهرستان کلاله پیش می روند».
نخواستن یا نشدن!
پس از اعلام خبرعبور خط راه آهن گرگان- اینچه برون از وسط دیوار تاریخی گرگان نگرانی از برش دیوار برای گذر ریل و نابودی کامل این بنا، نارضایتی دوستداران و کارشناسان ابنیه تاریخی را به دنبال داشت. بنا به ادعای برخی ازآنها، مجریان این پروژه به دلیل جلوگیری از افزایش هزینه های طرح، گزینه انتخاب مسیر دیگری برای عبور خط آهن را غیر ممکن اعلام کرده اند در صورتی که با بررسی بیشتر شاید بتوان مسیری یافت که ناگزیر از عبور از وسط این بنای تاریخی نباشد.
حمید عمرانی رکاوندی معاون میراث فرهنگی گلستان در این خصوص با بیان اینکه این مسیر ۳۸ متری پس از مستند نگاری و کاوش نجات بخشی در شورای فنی مصوب شده و برای ایجاد خطوط ریلی استفاده می شود افزود:« با توجه به اینکه طول دیوار دفاعی گرگان شرقی- غربی و طول خط آهن گرگان به اینچه برون شمالی- جنوبی است، لذا هیچ راهی وجود ندارد که ریل از روی دیوار رد نشود و این ریل گذاری به هر شکل که انجام شود قسمتی از دیوار را برش می زند».
وی ادامه داد:« در اجرای این طرح، طی بررسی های انجام شده، تمامی موارد حتی مردابها و تالابهایی که درمنطقه وجود دارند نیز مورد ارزیابی و مطالعه قرار گرفته اند تا بر اثر اجرای این پروژه آسیبی به آنها وارد نشود».
عمرانی رکاوندی با بیان اینکه با اجرای این طرح ارتباط شمال ایران با آسیای میانه افزایش یافته و خط تجاری ایران و کشورهای واقع در این منطقه برقرار و موجب رشد اقتصادی استان گلستان و شمال ایران می شود، افزود:« این خط ریلی پروژه ای بین المللی است و باید انجام شود چرا که نمی توان به خاطر یک دیوار تاریخی، مردم را از مزایای یک پروژه عمرانی محروم کرد»!
تکلیف ثبت جهانی چه می شود؟
ساخت این دیوار ۱۷۰۰ ساله را به دوره ساسانی نسبت داده اند و بیشتر تاریخ نگاران معتقدند انوشیروان ساسانی آن را بنا کرده و در برخی متون هم از آن با نام "سد نوشیروان" یادشده است. وجود معماری منظم در طول مسیر ۲۰۰ کیلومتری و شیوه معماری ومدیریت آب آن یکی از ویژگی های شاخصی است که در طول سالها، نظر باستان شناسان دانشگاه های مختلف دنیا از جمله ادینبورگ و دورهام را به خود جلب و آنها را به کاوش وتحقیق در مورد آن ترغیب کرده است.
این اثر در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و قراربود برای ثبت در آثار جهانی بررسی شود. اکنون برخی کارشناسان بر این باورند که چنانچه در اثر عبور خط آهن از وسط این دیوار آسیبی به آن وارد شود ممکن است به دلیل رعایت نشدن استانداردهای لازم، در فهرست آثار جهانی قرار نگیرد، چرا که به گفته صاحب نظران نصب هرگونه دستگاه لرزاننده ای که احتمال آسیب به ارزش یک اثر تاریخی را داشته باشد بر خلاف قانون شورای فنی ثبت آثار بوده و گذر قطار از وسط این دیوار ممکن است جهانی شدن آن را مورد تهدید قرار دهد!
معاون اداره میراث فرهنگی گلستان در این خصوص گفت:« برای ثبت جهانی این اثر، تمام استانداردهای لازم رعایت شده و عبور خط راه آهن نمی تواند بر روند ثبت جهانی آن تاثیر منفی داشته باشد و با پیگیری های صورت گرفته امیدواریم تا پایان سال جاری دیوار تاریخی گرگان جهانی شود».
عمرانی رکاوندی با بیان اینکه برای ایجاد ریل در وسط این دیوارتنها ۵ متر از طول دیوار در اختیار خط آهن قرار می گیرد افزود: «پس از استخراج مواد فرهنگی منطقه، روی بقایای دیوار مصالح زیرساختی ریخته شده و خط آهن احداث می شود، از این رو جای نگرانی نیست و هیچ آسیبی به بقایای دیوار در زیر زمین وارد نمی شود».
وی در پایان به دریافت مجوز کاوش برای بیرون آوردن دیوار از زیر زمین اشاره کرد و گفت: « با کاوشی که انجام می دهیم با یک شکاف کوچک، حداقل چند قلعه و قسمتی از دیوار از زیر خاک بیرون می آید تا مردم بتوانند بقایای این میراث فرهنگی را مشاهده کنند».
