جنگل هاي استان لرستان در حالی با مشکلات متعدد دست و پنجه نرم می کنند که این روزها با تشدید امواج مختلف گرد و غبار در این استان نفس بلوط های لرستان به عنوان قلب زاگرس به شماره افتاده است. جنگل هاي ایران یکی از منحصر به فرد ترین اکوسیستم های جهان به شمار می روند. تنها هفت درصد از وسعت ایران رویشگاه جنگلی و درختی است و در این بین سرانه فضای سبز برای هر ایرانی کمتر از ۰.۲ هکتار است. این در حالی است میانگین سرانه فضای سبز در جهان بر هر نفر ۰.۸ هکتار است.ناحیه رویشی زاگرس میزبان یکی از ارزشمندترین گونه های درختی جهان به شمار می آید ، «بلوط». جنگل هاي بلوط از منتهی الیه شمال غربی ایران (پیرانشهر واقع در آذربایجان غربی) آغاز و سپس مسير خود را تا مركز و جنوب غرب ایران (میان جنگل در جنوب شیراز) را طی می کنند.این در حالی است که استان لرستان به عنوان بام طبیعت ایران میزبان یکی از غنی ترین رویشگاه های اصلی گونه منحصر به فرد بلوط در غرب کشور است و از لحاظ وسعت جنگل هاي مناطق نيمه خشك و يا اصطلاحا «خارج از شمال» بعد از استان های فارس و خراسان جنوبی در رده سوم کشور قرار گرفته است . اين درحالي است كه جنگل هاي بلوط اين استان به عنوان« قلب زیستگاه منحصر به فرد زاگرس» مدت ها از پروژه «احياي زاگرس مرکزی » كنار گذاشته شده بود و از سال گذشته و در سالهای پایانی اجرای پروژه زاگرس مرکزی مجددا در دستور کار متولیان پروژه قرار گرفته و به نظر مي رسد اين تاخير در رسيدگي به وضعيت جنگل هاي استان اجحاف بزرگي در حق محيط زيست اين استان است.
تاثیرات پیچیده جنگل روی اکوسیستم زاگرس
در سالهای اخیر جنگل هاي زاگرس تهدیدات بسیاری را تجربه کرده و در این بین بخش عظیمی از وسعت این جنگل هاي ارزشمند از دست رفته اند. استان لرستان نیز از گزند آسیبها در امان نمانده و متاسفانه تخریبهای خرد و کلان بسیاری را تجربه کرده است.
اگر امروز جنگل هاي استان لرستان و کل رویشگاه جنگلی زاگرس با تخریبها و تهدیدات بی شماری دست و پنجه نرم می کنند، حاصل یک مجموعه از عوامل مختلف است. به اعتقاد کارشناسان به خطر افتادن جنگل هاي بلوط می تواند تاثیرات بسیار پیچیده ای بر روی کل اکوسیستم ناحیه زاگرس در پی داشته باشد.
ریزگردهای عربی ضربه اي مهلک
یکی از مشکلاتی که در سالهای اخیر بیشترین ضربه را به جنگل هاي زاگرس وارد ساخته هجوم بی سابقه ریزگردهای عربی است. ذرات معلقی که در پنج سال گذشته با تداوم ورود به ناحیه زاگرس و استان هاي غربي و جنوبي ، نفس کشیدن را نه تنها براي مردم اين استان بلكه برای درختان بلوط نيز سخت کرده و مهلک ترین ضربه را به حیات این گونه ارزشمند وارد ساخته. از سوی دیگر امروز با تغییرات اقلیمی رخ داده در کشور شاهد روند افزایشی تخریب ها در سطح جنگل هاي بلوط هستیم. به طور مثال تغییرات اقلیمی از جمله تغيير روند ، نوع و جابه جايي فصل و تغيير رژيم بارش هاي استان كه اکثرا به ریزشهای جوی به صورت رگبارهای تند و کوتاه مبدل شده اند، موجب شده است که آب باران به سرعت از دسترس جنگل خارج شود و منابع آب مورد نیاز ریشه های بلوط تامین نشود.
لزوم تغيير نگاه به طبیعت
مدیرکل حفاظت از محیط زیست استان لرستان با اشاره به تخریب طبیعت ، مرتع و جنگلها در استان و با بيان اينكه سير تخریب هاي ناشي از عوامل طبیعی همچون فرسایش، خشكسالي و يا سال آوري ناشي از عدم مراقبت از درختان بلوط در برخی مناطق لرستان وحشتناک است و در حال شدت گرفتن است.
محمدحسین بازگیر با بيان اينكه مهمترین مشکلی که هم اکنون ما در زمینه طبیعت با آن مواجه هستیم نوع نگاه و تلقی مردم از طبیعت و محیط زیست است اظهار داشت : بی توجهی به اهمیت و ارزش اقتصادی طبیعت موجب شده است که به راحتی برخی افراد در عرض چندین دقیقه نسبت به آتش زدن و قطع یک درخت و یا هر تخریب دیگری در طبیعت اقدام کنند و اين ناشي از آن است كه هنوز در نگاه و باور برخی افراد این امر جا نیفتاده است که اهمیت و ارزش طبیعت چه میزان مهم است.
مدیرکل حفاظت از محیط زیست استان لرستان یادآور شد: این نوع نگاه به طبیعت موجب شده برای برخی این امر با توجه به منافع اقتصادي توجیه داشته باشد و به بهانه اضافه شدن چندین متر به زمین کشاورزی شان اقدام به تخریب جنگل و مرتع کنند و حتی گونه ای نادر را از بین ببرند.
بازگیر با اشاره به ضعف های فرهنگی و نگرشی در این زمینه گفت: البته این ضعف نگرش تنها مربوط به مردم نیست بلکه در برخی مواقع مسئولان نیز به این ضعف دچار هستند و متاسفانه ما در برخی مواقع شاهد هستیم که در پروژه های اقتصادی اصلا طبیعت و تخریبی که متوجه محیط زیست می شود در حساب و کتاب های انجام شده در نظر گرفته نمی شود و این امر موجب شده است که اجراي برخی پروژه ها با در نظر گرفتن قیمت و ارزش اقتصادی ناشی از تخریب طبیعت بسیار گران تر از خود پروژه برای جامعه تمام شود
وی به مخاطرات پیش روی جنگلها و مراتع استان اشاره کرد و گفت: در طول دو سال اخیر حقیقتا آتش سوزی هاي ناشي از خشكسالي و اهمال جنگل نشيان و يا جنگل گردان و حتي در برخي موارد ايجاد حريق هاي عمدي براي پاك سازي مرتع و افزايش مساحت زمين هاي زراعي و يا آنگونه كه در برخي پروژه هاي عمراني سال هاي اخير مشاهده شد تخريب هاي ناشي از عدم حضور و يا نظرسنجي از كارشناسان محيط زيست به جنگل هاي استان آسیب فراوان رسانده و چون ما در تخریب های زیست محیطی رقم و ارزش اقتصادی را مشخص نکرده ایم همواره در اجرای پروژه ها طبیعت مورد بی مهری قرار می گیرد.
مدیر کل حفاظت از محیط زیست استان لرستان ادامه داد: در کنار آتش سوزی های رخ داده، پروژه های بدون ارزیابی زیست محیطی و تجاوز به عرصه های جنگلی و مرتعی نیز تخریب هایی را متوجه طبیعت و جنگل هاي استان کرده اند.
مدیرکل حفاظت از محیط زیست استان لرستان با اشاره به تبعات تخریب طبیعت در استان، گفت: متاسفانه این امر موجب افزایش فرسایش شده به طوریکه هم اکنون فرسایش خاک در برخی مناطق استان بسیار شدید و در برخی مناطق وحشتناک است.
بلوط هايي كه ذغال می شوند!
در کنار مواردی که در بالا به آنها اشاره شد باید به تاثیر جوامع محلی بر روی جنگل هاي بلوط نیز اشاره کرد. فقر فرهنگي در جوامع محلي استان و جركت عشاير در مسير رويشگاه هاي بلوط كه منتج به چرای بی رویه دام و ناتواني از كنترل اين عمل و يا بروز پديده جنگل نشيني كه منجر به قطع و استفاده بي رويه از درختان به عنوان الوار ، شاخه هاي بلوط به عنوان هيزم و يا حتي استفاده از سرشاخه هاي اين درختان و حتي شاخه هاي نورس براي تعليف دام در فصل هاي سرد بزرگترين مشكل جنگل هاي اين استان است که همواره مناطق جنگلی و مرتعی با آن درگیر بوده و ضربه های مهلکی را نیز به طبیعت زاگرس وارد کرده.
در کنار چرای بی رویه دام باید به موضوع تغییر کاربری جنگلها به زمین های کشاورزی نیز اشاره کرد. متاسفانه این گونه کشاورزی که از آن به کشاورزی ناپایدار یاد می شود با زدن شخم عمیق به ریشه درختان بلوط آسیب وارد کرده و در واقع قدرت زادآوری را از بلوط می گیرد و علاوه بر اين معضل به مرور زمان تغيير گونه هاي گياهي و ورود گونه هاي مهاجم باعث تخريب بافت مرتعي شده و بي شك اثر كاشت ديم در عرصه هاي مرتعي با استفاده از گونه هاي زراعي كمتر از قطع درختان نيست.
از ديگر معضلات موجود در استان كه به عقيده كارشناسان بازهم ناشي از فقر فرهنگي و همچنين عدم استفاده از مروجين در جهت توجيه بهره برداران است ، موضوع ذغال گیری از درختان بلوط است كه تاثیرات بسیار منفی بر روی وسعت جنگل هاي استان بر جای نهاده است.
در کنار این موضوع باید به لزوم حفظ جنگل نشین ها نیز اشاره کرد. جنگل نشین ها باید در مناطق خود باقی بمانند اما باید سوخت آنها تامین شده و از لحاظ مالی نیز مورد حمایت دستگاه های اجرایی و نظارتی قرار بگیرند زيرا تنها اینگونه است که می توان از تخریب قسمتی از جنگل هاي استان جلوگیری کرد، اگر امروز جنگل نشین احساس کند که درختان منطقه جزئی از اموال اوست دیگر به روند تخریب جنگل ادامه نداده و حتی برای احیا آنها نیز عمل می کند.
کارشناسان معتقدند که در حال حاضر ۱۸ تا ۲۰ درصد اندوخته گیاهی زاگرس خشک شده و یا در حال خشک شدن است و وسعت جنگل هاي استان های زاگرس نشین نیز هر روز کمتر می شود.
