دکتر سیدنعمتالله عبدالرحیمزاده | جنگندههای روسیه برای نخستین بار در تاریخ در مانور هوایی جنگندههای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، شرکت کردهاند. این مانور به نام «آسمانهای هوشیار ۲۰۱۱» از روز دوشنبه ۶ ژوئن تا جمعه ۱۰ ژوئن برگزار شد و منطقه ای از دریای سیاه تا شمال اروپا در فضای نروژ را دربرگرفت و طی این مانور، جنگندههای دو طرف تمرینهایی به منظور مقابله با حملات تروریستی هوایی انجام دادند.
نیکولای سینتساف، سخنگوی کمیته ملی ضد تروریسم روسیه، با اشاره به اهداف این مانور، انجام آن را به عنوان بخشی از ابتکار عمل شورای همکاری هوافضای ناتو و روسیه برشمرد. بنابر آنچه که اعلام شده این مانور بر اساس الگویی همانند واقعه ۱۱ سپتامبر و حمله به برجهای دو قلو طراحی شده است. طراحان این مانور بنابر آن واقعه تسلط تروریستها بر هواپیماهای غیرنظامی را در نظر گرفتهاند که در این قالب، تروریستها با کنترل هواپیمای مسافربری قصد حمله به یکی از مراکز مهم شهری را داشته باشند. جنگندههای شرکتکننده در این مانور چنان هواپیمایی را شناسایی کرده و پس از تعقیب، آن را مجبور به فرود در یکی از فرودگاههای مورد نظر خود خواهند کرد و به این وسیله از اصابت آن به مراکز مهم شهری جلوگیری میکنند. روشن است که این مانور بیش از هر چیز امکان تبادل اطلاعات بین نیروی هوایی کشورهای شرکتکننده در آن را فراهم میکند تا آنکه در برابر حملات احتمالی آینده از تجربه و آمادگی برخوردار باشند. گذشته از این نکته فنی، مسئله حضور جنگندههای روسی در مانور ناتو از اهمیت قابل توجهی برخوردار است چرا که این مانور به صورت طبیعی در مقوله همکاری بین روسیه و ناتو قرار میگیرد. آیا با این مانور، همکاری روسیه و ناتو از حد مذاکرات دورهای و اظهار نظرهای سیاسی وارد مرحله عملی شده و بنابر این میتوان چشماندازی برای همکاریهای گسترده آینده تصور کرد؟ یا آنکه برعکس، این مانور تنها از جنبه محدودی برخوردار است و انجام آن را نمیتوان پیش درآمدی برای همکاری گسترده روسیه و ناتو دانست؟
در ابتدا باید توجه داشت که محور اساسی این مانور در توجه به تهدیدی قرار گرفته که در حال حاضر هم روسیه و هم ناتو با آن مواجه هستند. یوری گورلاچ، کارمند وزارت خارجه روسیه و عضو کمیته مشترک روسیه و ناتو، به تهدید تروریسم علیه روسیه و ناتو اشاره کرده و میگوید؛ «ما این تمرینها را با توجه به تهدیدهایی تنظیم کردهایم که متوجه روسیه و ناتو است. ما در این مورد به آن نوع از تروریسم توجه داریم که از افغانستان آمده و توسعه یافته است». مقامات روسی معتقدند شبکه ترور القاعده در بخشی از شورشهای موجود در منطقه قفقاز شمالی دخالت دارد و در سالهای گذشته یک سری عملیاتهای تروریستی گسترده را علیه روسیه راهاندازی کرده است. لازم به ذکر است که انفجار انتحاری ۲۴ ژانویه در فرودگاه بینالمللی دامادیدووا واقع در حومه مسکو ۳۷ کشته و حدود ۱۸۰ زخمی به جا گذاشت. بعد از آن انفجار، مقامات امنیتی روسیه رهبران جداییطلب چچن را مسئول این عملیات دانستند و اعلام کردند که دوکو عمروف، رهبر جداییطلبان چچن، سازماندهی آن را به عهده داشته است. هر چند مسکو تا قبل از این عملیات شاهد انفجارات تروریستی دیگر مکانها از جمله ایستگاههای متروی مسکو بود اما انفجار ۲۴ ژانویه نشان داد که عاملان چنین انفجارهایی میتوانند حتی به حریم هوایی روسیه نیز دستاندازی کنند و روسیه از این جهت آسیبپذیر است. وقوع اتفاقی همانند واقعه ۱۱سپتامبر برای روسیه فاجعهبار خواهد بود به خصوص اینکه روسیه تاکنون در ترتیبات امنیت پروازی کشورهای اروپایی و عضو ناتو چندان مشارکتی نداشته است. کشورهای اروپایی در سالهای اخیر سعی کردهاند تا کنترل بر هواپیماهای غیرنظامی و فرودگاهها را افزایش دهند و به وسیله مأموران امنیتی یا دستگاههای مدرن بر امنیت هوایی خود بیفزایند. همکاری این کشورها با یکدیگر و تبادل اطلاعات روش دیگر برخورد آنان در برابر حملات احتمالی تروریستها بوده است که روسیه به خصوص از این جهت نیاز داشت تا با ورود در این مقوله بتواند از همکاری کشورهای اروپایی برخوردار شود.
در واقع، ورود روسیه در این مانور بیش از هر چیز بر اثر ضربه ۲۴ ژانویه و نیاز این کشور به همکاری کشورهای آن طرف مرزهای غربی است تا آنکه بتواند حریم هوایی خود را کنترل کند. گذشته از این هدف، شاید در وهله نخست چنین به نظر برسد که اقدام روسیه برای حضور در این مانور در راستای همکاری بیشتر با ناتو باشد و دامنههای دیگری را نیز بر آن مترتب دانست، اما باید توجه داشت که معضل اصلی روسیه و ناتو نه حملات تروریستی بلکه بر سر مقولات دیگری است. گذشته از موضوع چالشبرانگیز توسعه ناتو به شرق، مهمترین مسئله فعلی بین روسیه و ناتو بر سر سپر دفاع موشکی است که به نظر میرسد چندین جلسه نشست شورای همکاری ناتو و روسیه به نتیجه مشخصی در این مورد نرسیده است و حتی اختلاف بین دو طرف در نشست اخیر این شورا در بروکسل نیز وجود داشته است. آناتولی سردوکوف، وزیر دفاع روسیه، روز چهارشنبه ۸ ژوئن و بعد از جلسه شورای ناتو و روسیه در بروکسل به خبرنگاران هشدار داد که در صورت عدم دستیابی توافق در زمینه سپر دفاع موشکی، روسیه مجبور به توسعه توان هستهای تهاجمی خود است و گفت؛ «ما راه دیگری نداریم در غیر این صورت وادار خواهیم شد که مسابقه تسلیحاتی را توسعه دهیم». این اظهار نظر سردوکوف در راستای تهدیدهایی است که پیش از این دیمیتری مدودف، رئیسجمهور روسیه، بیان کرده بود و با تکرار آن توسط وزیر دفاع روسیه معلوم میشود که روسیه حتی از جلسه اخیر نیز دستاوردی نداشته است و از این جهت نمیتواند دست از تهدیدهای هستهای خود علیه ناتو بردارد. در واقع، روسیه با وجود آن که سعی میکند در مقاطع محدود و به منظور تأمین اهداف خاصی همچون مبارزه با تروریسم و مواد مخدر با ناتو همکاری داشته باشد، اما مبنای تلقی خود از ناتو را بر مبنای رقابت نظامی قرار داده و از این منظر به سازمان پیمان آتلانتیک شمالی مینگرد. این نحو طرز تلقی روسیه نسبت به ناتو باعث میشود تا هرگونه همکاری این کشور با ناتو با دیده شک و تردید نگریسته شود و گویا روسیه همیشه سعی دارد در همان گام نخست همکاری با ناتو باقی بماند و حاضر به برداشتن گام دیگری نباشد.
