آشنايي با برخي تعهدات بين‌المللي كشورها در زمينه آموزش

«آماك»؛ آموزش و مراقبت‌هاي آغاز كودكي

محمد عمراني | آماك يكي از حقوقي است كه در كنوانسيون حقوق كودك با حضور 149كشور جهان، به تصويب رسيده است.با توجه به اهميت مراقبت و آموزش كودكان به ويژه در سنين تا قبل از شروع رسمي و مدرسه، نخستين كنفرانس جهاني آموزش و مراقبت اوان كودكي (آماك) (ECCE) Early child care and Edcation مهر سال گذشته در مسكو برگزار شد. در اين اجلاس قريب به يكهزار نفر از مقامات ارشد، وزراي آموزش و پرورش، نمايندگان سازمان‌هاي دولتي، غير دولتي و جامعه مدني و كارشناسان و صاحبنظران 193كشور جهان به منظور تأييد مجدد آموزش و مراقبت‌هاي قبل از مدرسه به عنوان يك حق براي كودكان و توسعه مناسب آن و شناسايي محدوديت‌هاي اساسي در راه پيشرفت آن حضور داشتند براساس مصوبه اين اجلاس تمامي كشورها موظف شدند تا سال 2012 گزارش ارزيابي از وضع پيشرفت‌ها و اقدامات خود را به سازمان يونسكو ارائه كنند و در سال 2015 كه ارزيابي كلي از وضع «آموزش براي همه» و تعهدات سال 2000 صورت مي‌گيرد، وضع آينده آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني بررسي و اولويت‌هاي آينده آن تعيين شود. آماك سنگ بناي محكم آموزش براي همه و نخستين گام در جهت تحقق ساير اهداف آموزش براي همه است. به گفته دكتر غلامرضا كريمي، دبير كل كميسيون ملي آيسسكو در ايران:‌آماك مي‌تواند رفاه كودكان خردسال را به ويژه در دنياي در حال توسعه بهبود بخشد. در اين مناطق از هر 10 كودك چهار نفر در فقر مفرط به سر مي‌برند و هر سال 5/10 ميليون كودك بر اثر ابتلا به بيماري‌هاي قابل پيشگيري جان خود را از دست مي‌دهند.آماك به تحقق برخي از اهداف توسعه هزاره از جمله كاهش فقر و همچنين آموزش، بهداشت و ساير اهداف و ابزار بين‌المللي كمك مي‌كند.آماك براي تحصيل در مراحل بعدي اثرات سودمندي دارد و منجر به ثبت‌نام بيشتر در مدارس به ويژه براي دختران خواهد شد.آماك از اين لحاظ كه اقدام پيشگيري كننده‌اي است كه به جاي جبران نارسايي‌ها در سنين بالاتر به حمايت زودهنگام از كودكان مي‌پردازد مقرون به صرفه است.آماك در قالب مراقبت‌هاي كودكي صحيح، از والدين شاغل به ويژه مادران حمايت اساسي مي‌كند.سرمايه‌گذاري بر آماك بازگشت‌هاي اقتصادي بالايي را در پي خواهد داشت، محروميت و نابرابري را به ويژه براي كودكان خانواده‌هاي فقير جبران مي‌كند. آموزش علاوه‌بر‌اين و مراقبت اوان كودكي به نفع ماليات دهندگان است و انرژي و اشتياق اقتصادي را افزايش مي‌دهد. همچنين بر مشاركت نيروي كار زن و تحصيل ساير خواهر و برادران بزرگ‌تر خانواده تأثيرگذار است. همچنين عرصه بازيگري را از طريق كاهش نابرابري‌هاي ميان فقرا و اغنيا تعديل مي‌كند از اين رو جزو اصلي شكننده چرخه فقر بين نسلي است.اگرچه تعاريف رسمي براي اين آموزش‌ها با يكديگر تفاوت دارند، ولي در قالب رويكردي كلي، اين مفهوم برنامه‌ها و خدمات آموزش اوان كودكي از ماندگاري، رشد، تربيت و يادگيري، شامل سلامت، تغذيه و بهداشت و توسعه ذهني، اجتماعي، عاطفي و فيزيكي از زمان تولد تا ورود به دبستان در شرايط رسمي و غير رسمي را در بر مي‌گيرد.اين برنامه‌ها اشكال گوناگوني از برنامه‌هاي مراقبت توسط والدين تا مراقبت جامعه محور،‌خانه محور و مركز محور و آموزش پيش دبستاني (اغلب در مدارس) را در بر مي‌گيرند. آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني اقدامات جامعي را براي حمايت از خانواده‌ها مثل سلامت مادر و كودك مكمل‌هاي ريزمغذي، حمايت‌هاي روانشناختي از خانواده‌ها، برنامه‌هاي ترويج امنيت غذايي خانوار، مرخصي‌هاي زايمان و مزاياي مراقبت از كودك شامل مي‌شود.اين قوانين چه منافعي براي جامعه دارند؟با توجه به اهميت مراقبت‌ها و آموزش‌هاي اوان كودكي در رشد همه جانبه شخصيت كودك و تأثيرگذاري او در مسير تحولات توسعه كشور متبوعش، تمامي كشورها تلاش مي‌كنند براي تحقق توسعه عادلانه، فراگير و همه جانبه، سرمايه‌گذاري در آموزش و مراقبت‌هاي قبل از مدرسه را افزايش دهند. عمده‌ترين منافع آموزش و مراقبت‌هاي سرآغاز كودكي عبارتند از:آموزش‌هاي اوان كودكي، بهداشت و تغذيه مادر و كودك چشم‌اندازهاي آموزشي را تقويت مي‌كنند.آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني حضور و عملكرد كودك در مقطع آموزش ابتدايي را بهبود مي‌بخشد.مداخلات زودهنگام در اوان كودكي مي‌تواند نابرابري‌هاي اجتماعي را كاهش دهد.سرمايه‌گذاري در آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني نرخ بازگشت بالايي را به لحاظ كاهش تكرار پايه و تجديدي براي دولت‌ها و خانواده‌ها در بردارد با توجه به منافع فوق‌الذكر در طول سه دهه گذشته، تلاش‌هاي ملي و جهاني براي گسترش عادلانه خدمات كيفي آموزش و مراقبت‌هاي اوان كودكي و سه برابر شدن نرخ ثبت‌نام در آموزش‌هاي پيش دبستاني صورت گرفته است به طوري كه نرخ ثبت‌نام ناخالص يا پوشش ظاهري در مقطع پيش دبستاني در سطوح جهاني از 7 درصد در سال 1999 به 33 تا 40 درصد در سال 2005 رسيده است.با وجود پيشرفت‌هايي كه در طول دهه گذشته درباره مراقبت‌ها و آموزش‌هاي قبل از مدرسه صورت گرفته است ولي هنوز چالش‌هاي اساسي در اين زمينه وجود دارد.نگاه حاشيه‌اي به آموزش‌هاي پيش دبستانيچارچوب‌هاي سياست‌گذاري و خط مشي‌ها در زمينه آموزش‌هاي پيش دبستاني در جهان هنوز ضعيف است، اكنون حداقل 80 كشور جهان قوانيني وضع كرده‌اند كه اين آموزش را به عنوان نخستين مقطع نظام آموزشي خود قرار داده و حداقل در قالب كلام جايگاه گسترده‌تري را در خط مشي‌هاي آموزشي به آن اختصاص داده‌اند. 30 كشور حداقل يك سال آموزش پيش دبستاني اجباري دارند كه در دو سوم اين كشورها قوانين مربوط از سال 1990 به اجرا درآمده است و در بيشتر كشورها اين مقطع يك يا دو سال قبل از مقطع آموزش ابتدايي را در بر مي‌گيرد. بسياري از كشورها سياست‌گذاري لازم براي تأمين آموزش و مراقبت‌هاي اوان كودكي قبل از سه سالگي را ندارند و سياست‌هاي موجود در تضمين پرورش جامع كودك و نيز ارائه خدمات منسجم از بدو تولد تا مقطع ابتدايي ضعيف هستند. مطالعه‌اي كه توسط يونسكو و مؤسسه بين‌المللي برنامه‌ريزي آموزشي در سال 2001 به عمل آمده نشان دهنده اين است كه اگرچه در تمامي طرح‌هاي آموزشي قدري به آموزش اوان كودكي توجه شده است، اما بيشتر اين طرح‌ها رويكرد جامعي نسبت به آنكه مراقبت، بهداشت، آموزش و تغذيه را در برمي‌گيرد، ندارند. بعضي از اسناد رسمي راهبرد كاهش فقر عناصري از آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني مثل واكسيناسيون، بهداشت مادران و آموزش پيش دبستاني را در برمي‌گيرند، اما اين عناصر به صورت پراكنده ارائه شده‌اند. در بسياري از كشورها پيوستگي ميان خدمات مراقبت از كودكان و برنامه‌هاي آموزش پيش دبستاني وجود ندارد؛ چرا كه اينها براساس اهداف، برنامه‌ها و محتواي خاصي از جانب افرادي كه آموزش‌هاي متفاوتي ديده‌اند، ارائه مي‌شوند.با توجه به چارچوب ضعيف آموزش و مراقبت‌هاي اوان كودكي، اين آموزش‌ها در طرح‌هاي توسعه بين بخشي و ملي از اهميت كمي برخوردارند. آموزش و مراقبت‌هاي اوان كودكي اغلب از سياست‌هاي بخشي، راهكارها و چارچوب‌هاي تأمين بودجه محروم و مستثنا مي‌شوند. اين آموزش اغلب در طرح‌هاي توسعه ملي و اسناد رسمي فقرزدايي گنجانده نمي‌شوند. حاشيه‌اي شدن اين نوع آموزش نشانگر نبود رسميت و كمبود سرمايه‌گذاري و اولويت اندك آن در سياست‌هاي ملي است از طرفي ارائه نهادينه آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني ضعيف است و به رغم پيشرفت و تعريف و ارائه آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني در چارچوب‌هاي سياست‌گذاري، بسياري از كشورها چارچوب نهادينه‌اي در اين مقوله ندارند. اين امر تا حدودي به ماهيت چند بخشي بودن اين آموزش‌ها مربوط مي‌شود و مستلزم تصميمات سياست‌گذاري در سطح چندين وزارتخانه (ازجمله وزارتخانه‌هاي بهداشت، آموزش و پرورش، رفاه و...) است اگرچه چند گانگي توزيع مسئوليت از جنبه‌هاي مثبت تلقي مي‌شود زيرا سازمان‌هايي با تخصص‌هاي مختلف را براي تجميع منابع گرد هم مي‌آورد، اما اين شكل از سازماندهي بدون چارچوب‌هاي برنامه‌ريزي و ارائه آموزش مشكل آفرين خواهد بود. علاوه بر اين اگر يك نهاد اجرايي واحد، مسئوليت اصلي اين آموزش‌ها را به عهده نداشته باشد، دولت ممكن است آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني را ناديده بگيرد. مسئوليت از هم گسيخته به نابرابري در دسترسي و كيفيت منجر خواهد شد.چالش‌هاي فوق‌الذكر بدون عزم سياسي و مداخله قاطع همچنان مانع دسترسي بخش عظيمي از كودكان جهان به آموزش و مراقبت‌هاي پيش دبستاني و مانع بهره‌گيري يكسان كشورها و مناطق از مزاياي اين آموزش خواهد شد. اوان كودكي فرآيندي غيرقابل تكرار و خطر تأمل و درنگ بسيار زيادي است.در واقع در قرن بيست و يكم ثروت كشورها براساس ثروت مادي تعريف نمي‌شود، بلكه در قالب سرمايه انساني با ارزش‌هاي مهم جهاني چون برابري، عدالت، احترام به تنوع و احترام به محيط زيست تعريف مي‌شود. بنابراين منافع ما ايجاب مي‌كند تا به تمامي كودكان اين امكان را بدهيم تا از نيروي توان بخشي و متوازن كننده آموزش و مراقبت‌هاي اوان كودكي بهره جويند.آمارها نشان مي‌دهد كودكان خانواده‌هاي فقيرتر و روستايي دسترسي كمتري به آموزش‌هاي پيش دبستاني دارند و اين امر در مورد كشورهاي كمتر توسعه يافته و گروه‌هاي به حاشيه رانده شده و محروم بيشتر صدق مي‌كند. چالش امروز حركتي براي يك شروع بهتر براي ميليون‌ها كودك زير پنج سال در كشورهاي در حال توسعه است كه از اين تعداد 22 درصد در فقر مطلق به سر مي‌برند و 28 درصد عقب نگه داشته شده‌اند.