رواج بی‌رویه کتاب‌های کمک آموزشی آسیب‌زاست

کمک‌درسی‌های دردسر‌ساز

وقتی در سال‌های نه چندان دور (اواسط دهه 60 هجری شمسی)، معلم پنجم ابتدایی مداد را بین انگشتانم قرار داد و آنها را به هم فشرد، هیچ‌گاه فکر نمی‌کردم که پای پدر و مادرم را نیز به مدرسه باز کند و آنها نیز مجبور باشند تاوان اشتباهی را بپردازند که تمام تقصیرش بر گردن من بود! تمام اینها یک سو و آن جمله همزمان مدیر و معلمم در پاسخ به سؤال پدرم که پرسیده بود: «اشتباه پسر من چه بوده؟»، در سوی دیگر! هنوز هم وقتی پلک‌هایم را روی هم قرار می‌دهم و به مرور خاطرات آن سال‌ها می‌پردازم جمله «آقازاده شما کتاب قاچاق همراه داشته!» تمام ذهنم را به خود مشغول می‌کند... در حالی که آن کتاب «قاچاق» چیزی جز کتاب «کمک درسی و حل‌المسائل ریاضی پنجم ابتدایی» بیشتر نبود! نمی‌‌دانم چرا مدیر مدرسه از واژه «قاچاق» استفاده کرد، شاید می‌خواست عمق فاجعه را نشان بدهد. حال تنها با گذشت دو دهه، آن کالای به اصطلاح «قاچاق» آن روزها، چنان جایی در بدنه آموزشی کشور ما باز کرده که امروزه نه تنها نام ممنوعه ندارد بلکه کار به جایی کشیده که در بسیاری از مدارس و آموزشگاه‌ها اگر امثال آن کتاب، با نام‌های امروزی‌اش مانند «کتاب کار»، «کتاب کمک آموزشی»، «کتاب کمک درسی» و... برای تمامی دروس موجود نباشد امکان تدریس برای معلمان و اساتید آموزشگاه‌ها فراهم نیست! اما مهم اینجاست که«چرا»؟ این سؤالی است که به دنبال پاسخ آن هستیم.ماهی‌گیری از آب گل‌آلود «تب» کارشناسی!مسئله آموزش و بهره‌مندی از سواد و دانش در عصر حاضر جزء جدایی‌ناپذیر و لاینفک بشر امروزی است، اما اینکه در راه آموزش و پرورش کودکان، نوجوانان و جوانان یک کشور سهم کتاب‌های«کمک آموزشی»، «کمک درسی»، «آموزش‌های گام به گام»،«معلم خود باشید» و... بیشتر از رد پای معلمان و آموزشگاه‌های پرورش‌دهنده آینده‌سازان هر کشور باشد به قول بزرگان و نیاکانمان باید یک جای کار ایرادی داشته باشد یا «بلنگد»! ماجرا زمانی شکل بغرنج‌تری به خود می‌گیرد که در رسانه‌ها از قول معاون پژوهشی وزیر آموزش و پرورش (حجت‌الاسلام محی‌الدین بهرام محمدیان) اعلام می‌شود که 50 درصد از کتاب‌های کمک درسی موجود در بازار از شرایط استاندارد خارج هستند و استفاده کردن از آنها صرفاً حفظ کردن را به جای یادگیری مفهومی و عمیق ملکه ذهن دانش‌آموزان می‌کند.اسماعیلی از دبیران باسابقه آموزش و پرورش که بعد از دوران بازنشستگی و به قول خودش برای امرار معاش و تأمین هزینه دو فرزند دانشجویش مشغول به تدریس در یکی از آموزشگاه‌های کنکور است با شنیدن مبحث این گزارش، یعنی«رواج بی‌رویه کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی در سیستم آموزش مدارس و آموزشگاه‌های کشور و تأثیر مخرب آنها در کاهش سطح یادگیری دانش‌آموزان»، سری به نشانه افسوس تکان می‌دهد و با خارج کردن نفسی عمیق می‌گوید: «فاجعه است!» و ادامه می‌دهد: «همه چیز از رواج تابویی به نام مدرک‌گرایی در دهه 70 شروع شد! برای چیزی حدود 10 الی 15 سال ورود به دانشگاه و گرفتن لیسانس برای تمامی خانواده‌ها به اولویت اول بدل شد که خود این مسئله حرکت منفی و بدی نبود، اما وقتی والدین دانش‌آموزان تصمیم گرفتند که به هر قیمتی و با هر روشی فرزندانشان را در قامت یک کارشناس ببینند و به اقوام معرفی کنند، فاجعه آغاز شد! در این میان سودجویان و منفعت‌طلبان که موقعیت و بستر را مناسب دیدند، از کنکور غولی ساختند که تنها سلاح شکست دادن آن در دست گرفتن انواع و اقسام کتاب‌های کمک درسی و آموزشی توسط دانش‌آموزان بود!»مختارید اما مجبور!اسماعیلی در ادامه گفت‌وگو خاطرنشان می‌کند: «متأسفانه مسئولان امر نیز در بدو شروع این پدیده با آن برخورد قاطعی نداشتند و اینگونه بود که سیل کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی بازار را فراگرفت و عده‌ای که هدفشان تنها و تنها کسب درآمد بود بی‌توجه به ضرری که به آینده دانش‌آموزان می‌زنند وارد این عرصه شدند و اینگونه بود که کتاب‌های متنوع و رنگارنگ «کار»، «خود آموز» و «حل‌المسائل» جای خود را دوشادوش کتاب‌های درسی باز کردند و این جریان تا جایی ادامه پیدا کرد که امروزه شاهدیم در مقاطع ابتدایی نیز کتاب‌های کمک آموزشی با پاسخ‌های چهار گزینه‌ای (تستی)، در اختیار کودکان و نوجوانان قرار گرفته و قرار است یاریگر آنها در راه کسب علم و دانش باشد!»این پیشکسوت عرصه فرهنگ با بیان اینکه با وجودی که کمی دیر شده بود اما مسئولان به خطر این کتاب‌های غالباً غیراستاندارد با مطالب تکراری و رنگ و لعاب‌دار آگاه شدند، بالاخره استفاده از این کتاب‌ها را در ساعات درسی غیرقانونی اعلام کردند، تصریح می‌کند: «اما سودجویان که با تصویب این قانون کسب خود را در خطر می‌دیدند از راه دیگری وارد شدند. نمایندگان توزیع‌کنندگان این کتاب‌ها به مدارس نفوذ کردند و با تشویق و ترغیب مدیران و معلمان در تقسیم سود فروش کتاب‌هایشان پیشنهاد برگزاری کلاس‌های فوق‌العاده را به آنها مطرح کردند که متأسفانه برخی از مدارس و مدیریت آنها با این هدف که به دانش‌آموزان در راه غلبه بر مشکلات درسی و ورود سهل‌الوصول‌تر به دانشگاه‌ها کمک خواهند کرد برپایی این کلاس‌ها را پذیرفتند و امروزه بی‌تعارف باید گفت که برخی از مدارس، دانش‌آموزان را مجبور می‌کنند که از کتاب‌های خاص یک یا چند انتشاراتی خریدهایی انجام دهند، تا آن کتاب‌ها در ساعات فوق‌العاده به آنها تدریس شود و اینگونه است که با رصدی در سبد خرید کالاهای آموزشی خانواده‌ها می‌توانیم به وضوح جای مخصوص کتاب‌های کمک درسی و کمک آموزشی را مشاهده کنیم.»غیبت معلمان در لیست حضور و غیابدر اینکه امروزه حضور گسترده کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی غیراستاندارد در خیل کتاب‌های مقاطع مختلف ابتدایی، راهنمایی و متوسطه به آسیبی جدی در راه رشد، تعالی و دانش‌افزایی دانش‌آموزان بدل شده هیچ شکی نیست، اما صرفاً نمی‌توان تمام مشکلات را بر گردن سودجویان، کم‌کاری مسئولان آموزش و پرورش در امر نظارت، سودای عبور از سد محکمی به نام کنکور آن هم به هر قیمتی و... انداخت، چرا که برخی از معلمان آگاهانه یا غیرآگاهانه در این رشد بی‌رویه و قارچ‌گونه کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی سهیم هستند، به خصوص معلمانی که در آموزشگاه‌های کنکور و کلاس‌های تقویتی مشغول تدریس هستند!یکی از معلمانی که در آموزشگاهی معروف! مشغول تدریس است با تأیید سهم قصور معلمان آموزشگاه‌ها و به خصوص مدیران آن مراکز در آسیب‌های به وجود آمده در سیستم آموزشی کشور به سبب ورود نامحدود و بی‌نظارت کتاب‌های کمک آموزشی به «جوان» می‌گوید: «باید پذیرفت که مسئله اقتصاد خانواده و تأمین معیشت زندگی برای همگان سخت است و برای معلمان سخت‌تر! همچنین در بازار کار آموزشگاه‌ها مسئله رقابت از هر چیزی مهم‌تر است، چرا که تنها ملاک آنها برای جذب بیشتر افراد، قبولی بالای دانش‌آموزان‌شان است و برای همین به هر ترفندی برای رسیدن به این هدف دست می‌زنند. یکی از مهمترین نکات این است که معلمان آموزش و پرورش که در مدارس مشغول تدریس هستند موظفند در طول دوران کاری خود در کلاس‌های ضمن خدمت شرکت کنند و با آخرین روش‌های آموزش نوین تدریس آشنا شوند، که در این کار آنها با روش‌های نوین و بروز آموزش آشنا می‌شوند و همین عامل باعث می‌شود که آنها به جای تزریق بیش از حد مطالب آموزشی از طریق کتاب‌های مختلف با تغییراتی در شیوه تدریس خود مطالب درسی را برای دانش‌آموزان مفهومی کنند و پر واضح است که دیگر در این روش نیازی به کتاب‌هایی غیر از کتاب‌های درسی نیست! اما در آموزشگاه‌ها مدیران آنها برای سود بیشتر حاضر نیستند برای معلمین خود هزینه اینگونه آموزش‌ها را بپردازند و به همین سبب اساتید خود را مجبور می‌کنند عقب‌ماندگی دانش خود را در زمینه آموزش با معرفی انواع و اقسام کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی همان آموزشگاه جبران کنند، که مسلم است این کار سود فراوانی را عاید آنها می‌کند!»وعده‌هایی برای رهایی از بحراناما در کنار این حقایق تلخ جاری، علی عزتی، کارشناس و مؤلف کتاب‌های درسی آموزش و پرورش ضمن قبول آسیب‌های موجود و مورد بحث در این گزارش در گفت‌وگو با «جوان» مباحثی را مطرح می‌کند که به نظر می‌رسد با اجرایی شدن هر یک از آنها می‌توان به آینده بیشتر امیدوار بود. او با بیان اینکه تغییر مبانی مطرح شده در کتاب‌های درسی مقاطع مختلف در دوره‌های زمانی کوتاه مدت یکی از مهمترین روش‌هایی است که با آن می‌توان بازار کاذب انتشار کتاب‌های کمک درسی غیراستاندارد را متوقف کرد، خاطرنشان می‌شود: «وقتی کتاب‌ها در طول بازه زمانی کوتاه‌تری تغییراتی را در متن داده‌های خود شاهد باشند آن انتشاراتی‌ها نیز مجبور می‌شوند که مکرراً به تغییر مطالب کتاب‌های خود بپردازند و برای این کار باید پول مؤلف و چاپ‌های جدید را بپردازند که از نظر اقتصادی این کار برای آنها سود‌آور نیست. نکته مهم دیگری که در سال گذشته و در جشنواره «رشد» به تصویب رسید و امیدواریم با دستور ریاست جمهوری جنبه عملی پیدا کند مسئله مهر تأیید استاندارد بر کتاب‌های کمک آموزشی موجود در بازار توسط آموزش و پرورش است که با این دستور به صورت خودکار کتاب‌هایی که موفق به دریافت این مهر استاندارد نشوند از بازار کتاب جمع‌آوری می‌شوند و دیگر شاهد حضور گسترده کتاب‌های کمک آموزشی غیراستاندارد در مدارس و آموزشگاه‌های کشور نخواهیم بود. اما مهمترین نکته به این امر بازمی‌گردد که با عنایت شورای عالی انقلاب فرهنگی ترتیبی اتخاذ شود که صدور پروانه چاپ کتاب‌های کمک آموزشی و کمک درسی که بر عهده ارشاد است، در وظایف آموزش و پرورش تعریف شود تا کارشناسان این وزارتخانه با دانش و سطح آگاهی خود با تأیید استانداردهای کتاب‌های کمک آموزشی تنها به آن دسته از آثاری اجازه چاپ دهند که می‌توانند در راه رشد دانش‌آموزان مفید واقع شوند، اگر این کارها صورت پذیرد ریشه گسترده شده کتاب‌های غیراستاندارد و مضر کمک آموزشی در بدنه سیستم آموزش و پرورش کشور خشکیده خواهد شد.» اما اینکه آیا روزی فراخواهد رسید که در راه آموزش آینده‌سازان ایران اسلامی و انقلابی شاهد وجود چنین آسیب‌های ویرانگری نباشیم تنها زمان مشخص خواهد کرد و بس!