احمد كاظمی - حضور میلیونی مردم تركیه در مراسم تشییع جنازه نجمالدین اربكان، رهبر معنوی جریانات اسلامگرای تركیه در استانبول نشاندهنده عمق احترامی است كه مردم تركیه به راه این شخصیت كاریزماتیك كشورشان دارند. پروفسور اربكان به عنوان منادی بازگشت به خویشتن خویش در بعد از تأسیس جمهوری تركیه نقش بیبدیلی در بیداری اسلامی و تقویت اسلام سیاسی در این كشور ایفا كرده است. اگرچه اربكان به عنوان استاد دانشگاه در رشته مهندسی مكانیك تا سال 1969 بیشتر در عرصه فنی تركیه شناخته میشد. اما با راهیابی اربكان به پارلمان تركیه از سال 1969 از قونیه، حیات سیاسی او شروع شد، تأسیس مستقیم و غیر مستقیم پنج حزب اسلامگرا، سالها ممنوعیت سیاسی، زندان، مشاركت یا تأسیس دولتهای ائتلافی، تصدی پستهای معاون نخستوزیر و نخستوزیری فراز و نشیبهای حیات سیاسی اربكان را تشكیل میدهند. در واقع اربكان در كنار سیاستمداران كهنهكار تركیه نظیر بلنت اجویت، الب ارسلان تركیش و سلیمان دمیرل بخش اعظمی از تاریخ 40 سال اخیر تركیه را تشكیل میدهند. احیای موج اسلامی در تركیه در فضایی كاملا ضداسلامی آن هم در دوران جنگ سرد و جهان دو قطبی نشاندهنده عظمت حركتی است كه اربكان انجام داده است.
نبرد با تانكهابعداز فروپاشی امپراتوری عثمانی و تشكیل جمهوری تركیه در سال 1923، كمالیستها هجمه شدیدی علیه اسلام و اسلامگرایی در تركیه شروع كرده و اجرای بسیاری از شعائر اسلامی نظیر حجاب، اذان، برگزاری كلاسهای قرآن و... را ممنوع كردند. در فاصله سالهای 1923 تا 1970 لائیكها و كمالیستها هر آنچه برای از بین بردن اسلامگرایی در توان داشتند به كار بردند. اختناق موجود به حدی بود كه آنها حتی نتوانستد در دهه 60 و پس از پایان نظام تك حزبی، حزب دموكرات ملی به رهبری عدنان مندرس نخست وزیر را كه به میانهروی اشتهار داشت تحمل كنند و او را بعد از كودتا در 17 سپتامبر 1961 اعدام كردند. بعد از كودتای 1960 فضای شدید رعب و وحشت خصوصاً علیه اسلامگرایان ایجاد شده بود، اما در این مقطع تاریخی كه تركیه مورد هجمه اردوگاه كاپیتالیسم از یكسو و اردوگاه سوسیالیسم و نیروهای چپگرا از سوی دیگر بود، نجمالدین اربكان پا به عرصه سیاسی تركیه گذاشت و در سال 1969 از قونیه به پارلمان راه یافت. او در24 ژانویه 1970 حزب نظام ملی را تأسیس كرد كه اولین حزب اسلامگرای تركیه بعد از تأسیس جمهوری بود. فعالیت این حزب حدود یكسال بیشتر طول نكشید و در آوریل 1971 با مداخله نظامیان لائیك منحل شد، اما اربكان با همان كادر بلافاصله حزب سلامت ملی را در سال 1972 تأسیس كرد، حزب سلامت ملی در انتخابات عمومی سال 1973 با كسب 12 درصد آرا 48 نماینده به پارلمان فرستاد و احزاب لائیك دیگر ناگزیر به ائتلاف با حزب سلامت ملی و اعطای پست معاون نخستوزیری به اربكان شدند، مواضع اربكان در جریان حمله تركیه به قبرس در سال 1974 به خوبی نشان داد كه وی بیشتر از منتقدان لائیكش در كنار آرمانهای اسلامی، به آرمانهای ملی تركیه نیز صادق است. روند سیاسی این مقطع تركیه با كودتای 12 سپتامبر 1980 به رهبری ژنرال كنعان اورن متوقف شد، حزب سلامت ملی منحل، اربكان به 10 ماه زندان محكوم و برای 10 سال از فعالیت سیاسی منع شد، اربكان در دوران ممنوعیت فعالیت سیاسی نیز به صورت غیرمستقیم در سال 1983 حزب رفاه را تأسیس كرد و پس از همهپرسی سال 1987 و پایان نسبی اختناق، رهبری این حزب را به عهده گرفت و بدین ترتیب مرحله جدیدی در بیداری اسلامی در تركیه آغاز شد، بهرغم تلاشهای گسترده لائیكها، حزب رفاه با طرح شعارهای اسلامگرایانه در انتخابات عمومی سال 1995 با كسب حدود 22 درصد آرا و 158 كرسی پارلمان به عنوان اولین حزب به پارلمان راه یافت، با این پیروزی بیسابقه اربكان توانست با ائتلاف با حزب راه راست به رهبری تانسو چیلر دولت ائتلافی تشكیل دهد و سمت نخستوزیری را به دست آورد. بدین ترتیب بعد از حدود 70 سال از تأسیس جمهوری تركیه، یك اسلامگرا سكان نخستوزیری تركیه را به عهده گرفت. اگرچه به علت كودتای نظامیان، عمر دولت اربكان حدود یكسال بیشتر طول نكشید، اما زمینهساز تحركات جدی برای رشد اسلامگرایی در تركیه شد و از اینرو نیز مقام معظم رهبری حضرت آیتالله العظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در دیداری كه در سال 1996 با اربكان داشتند از این پیروزی به عنوان یك تجربه مبارك در تركیه نام بردند.
بذری كه نهالش به « عدالت» رسیدنظامیان ارتش در 28 فوریه 1997 با انتشار بیانیه تهدیدآمیز و به حركت در آوردن تانكها كودتای سفیدی را علیه دولت اربكان رقم زدند كه در مطبوعات تركیه به كودتای پست مدرن معروف شد. اربكان در سال 2010 به روزنامه ملی گازته فاش ساخت كه این كودتا طرحی صهیونیستی بود كه با دستور امریكا به نظامیان تركیه انجام شد. پس از این كودتا، حزب رفاه نیز در سال 1998 منحل و اربكان برای پنج سال از فعالیت سیاسی محروم شد، اما دستاوردهای گسترده دولت اربكان و نهالی كه وی كاشته بود در سال 2002 با پیروزی چشمگیر حزب عدالت و توسعه ثمر داد. اربكان رهبر خوش فكر جریانات اسلامگرا در دوران نخستوزیری با پیشنهاد تشكیل گروه دی هشت (هشت كشور در حال توسعه اسلامی شامل تركیه، ایران، مالزی، پاكستان، بنگلادش، اندونزی، مصر و نیجریه ) و تأسیس آن در 15 ژوئن 1997، همچنین دادن پیشنهادهایی نظیر بازار مشترك اسلامی در واقع نشان داد كه رویكرد همگرایی جهان اسلام را دنبال میكند. وی همچنین با كمرنگ كردن سیاست سنتی غربگرایی و ناتوگرایی تركیه، به گسترش مناسبات با كشورهای اسلامی پرداخت. برای اولینبار مناسبات ایران و تركیه كه بعد از انقلاب اسلامی، تحت نگرانی لائیكها از تبعات این انقلاب و تحركات صهیونیستها به ویژه پروژه قتلهای زنجیرهای روشنفكران در تركیه، تیره شده بود بهبود پیدا كرد، به طوری كه اولین سفر خارجی اربكان به ایران صورت گرفت، انعقاد قرارداد 23 ساله خرید گاز از ایران در دوره اربكان سنگ بنای جدید مناسبات اقتصادی ایران و تركیه را گذاشت و اهمیت این موضوع به حدی بود كه حتی پس از سقوط دولت اربكان نیز گروههای مخالف نتوانستند آن را تغییر دهند. اربكان در مواضع سیاسی خود بارها با حمایت از مردم مظلوم فلسطین، از تروریسم دولتی رژیم صهیونیستی انتقاد كرد و همین موضوع باعث شد كه صهیونیسم بینالملل نتواند حضور چنین شخصی در نخستوزیری تركیه به عنوان یكی از اعضای با سابقه ناتو را تحمل كند. در واقع رهبری اربكان و تجارب دولت وی، زمینه ساز رشد نسل جدید اسلامگرایان در تركیه شد كه اكنون در چارچوب حزب عدالت و توسعه زمام اغلب مراكز قدرت در تركیه (نخستوزیری، پارلمان و ریاست جمهوری ) را در اختیار دارند.پس از انحلال حزب رفاه در سال 1998 و ممنوعیت پنج سال فعالیت سیاسی برای اربكان، حزب فضیلت تأسیس شد. پس از انحلال حزب فضیلت توسط دادگاه قانون اساسی در سال 2001، دو حزب اسلامگرا توسط سنتگرایان و تجددخواهان ایجاد شد و سنتگرایان حزب سعادت و تجددخواهان حزب عدالت و توسعه را تشكیل دادند. اگرچه لائیكهای تندرو تلاش میكنند كه اینگونه القا كنند كه اسلامگرایان عضو حزب عدالت و توسعه از راه اربكان جداهستند، به ویژه اینكه اربكان سال گذشته ریاست حزب سعادت را به عهده گرفت، اما واقعیت آن است كه هم حزب سعادت و هم حزب عدالت و توسعه بهرغم تفاوت در روشها و اساساً نسل امروز اسلامگرایان میراثی است كه اربكان برجای گذاشته است.
میراث به جا مانده از نیم قرنزمانی كه در سال 1994 اردوغان در سمت شهرداری استانبول مساجد را سنگرها، مؤمنان را سربازان و منارهها را سرنیزه خواند، بسیاری از تحلیلگران اردوغان را اربكانی دیگر خواندند. امروز با گذشت 9 سال از پیروزی اسلامگرایان در تركیه، همچنان محبوبیت حزب عدالت و توسعه و اسلامگرایانی كه در كلاس اربكان تعلیم یافتهاند در حال افزایش است. رویكرد نگاه به شرق، حمایت از مردم مظلوم فلسطین و انزجار از رژیم صهیونیستی، از بین بردن ممنوعیتهای ضداسلامی، عدم اعتماد به اتحادیه اروپا و غرب، گسترش مناسبات با كشورهای همسایه، توجه به وضعیت علویان و شیعیان تركیه رویكردهایی هستند كه اربكان آنها را دنبال میكرد و همین رویكرد با فراز و نشیبهایی توسط دولت اردوغان نیز دنبال میشود. محافل تندرو لائیك به خوبی از این موضوع آگاه هستند و به خاطر همین، حتی پس از ممنوعیت فعالیت سیاسی پنج ساله اربكان و حتی پس از روی كارآمدن حزب عدالت و توسعه، تلاش كردند كه با منتفی ساختن حكم حبس خانگی اربكان زمینه زندانی شدن او را فراهم كنند، سناریویی كه با حمایتهای مردمی و تلاشهای حزب عدالت و توسعه نافرجام ماند.باید گفت چنانچه اربكان فاش ساخته است، اگر كودتای سفید نظامیان تركیه علیه دولت اربكان طرحی صهیونیستی و مورد حمایت امریكا بود. امروز اسناد متعددی فاش شده است كه نشان میدهد گروهك ارگنكن كه در آن تعدادی از نظامیان نیز عضویت دارند و هدف كودتا علیه دولت اردوغان را دنبال میكردند با رژیم صهیونیستی و ناتو مرتبط است. از اینرو به جرئت میتوان گفت اگرچه اربكان پس از نزدیك به نیم قرن فعالیت سیاسی، از میان مردم تركیه رفته، اما بیداری اسلامی در تركیه و بازگشت به خویشتن خویش میراثی است كه وی برجای گذاشته است، از اینرو نیز جای تعجب نیست كه رجب طیب اردوغان، نخستوزیر تركیه كه به همراه عبدالله گل رئیس جمهور، در مراسم میلیونی تشییع پیكر اربكان حضور یافته بود، تأكید كرد كه عرصه سیاسی تركیه فرد ممتازی را از دست داد كه عمر خود را وقف یاد گرفتن و یاد دادن كرده بود.
