علی رضا اکبری-ازرسانه ای شدن خبر مرگ دستهجمعی هزاران ماهی کفال خزر در آبهای ساحلی ایران، بیست روز طول کشید تا موسسه تحقیقات شیلات ایران در گزارشی نه چندان جامع، بروز نوعی بیماری ویروسی «جدید» به نام «ویروس نکروز عصبی» (VNN) را عامل تلف شدن هزاران ماهی کفال عنوان کند.در ابتدای این گزارش گفته شده است که «این بیماری در اکثر نقاط دنیا به استثنای قاره آفریقا رخ داده است». همچنین در این گزراش آمده است ، موسسه تحقیقات شیلات از سال ۸۵ در قالب یک طرح ملی در پژوهشکدههای سه استان شمالی کشور مبارزه با این ویروس را که برای ماهیهای جوان «بسیار خطرناک» توصیف شده پژوهش هایی را آغاز کرده است اما ازدستاوردهای مثبت یا منفی این تحقیقات سخنی به میان نیامده است . بیماری نکروز عصبی(Viral nervous necrosis) ، یک بیماری ویروسی خطرناک است که در بسیاری موارد بچه ماهیان ، ماهیان جوان و در پاره ای از موارد ماهیان دریایی بالغ را نیز مبتلا کرده است. بافت عصبی ماهی به عنوان بافت هدف در این بیماری تلقی می شود و انتشار ویروس در بافت های دیگر بسته به گونه و سن ماهی متفاوت است .علائم اصلی بیماری با حالات متنوعی از جمله رفتارهای شنای نامتعارف (مارپیچی ، چرخشی یا خوابیده بر آب با شکمی متورم ) بروز پیدا می کند.در خصوص راه انتقال و معرفی ویروس به محیط های تازه ، به غیر از انتقال از طریق همزیستی ماهیان با هم تاکنون راه دیگری به اثبات نرسیده است. این موضوع ثابت شده است که اینگونه ویروس های کوچک نسبت به شرایط محیطی کاملاً مقاوم هستند لذا می توانند به سهولت توسط فعالیت های تجاری ازجمله رفت و آمد های کنترل نشده کشتی ها در جهان منتشر گردند. اما سوال اینجاست راه ورود این ویروس به خزر، بزرگترین دریاچه جهان که امکان تبادل آب با دیگر دریاهای جهان را ندارد، از کجا است؟!
سال های بد برای کفال ، کیلکا و تاس ماهی
مشاهده «کشند قرمز »در دریای خزر به همراه مرگ و میر هزاران ماهی کفال در خزر از اتفاقاتی است که در سال جاری گریبان گیر این دریا شده و مشکلات زیادی را برای محیط زیست دریا و صیادان بوجود آورده است.
چندین سال است که موجودی سمی و درنده به نام «مینوپسیس شانهدار» در دریای خزر به صورت گستردهای تکثیر شده که با از بین بردن پلانکتونها که منبع تغذیه ماهیهای کوچک هستند باعث شده میزان ماهی های کوچک «اسپرات» و«کیلکا» که منبع تغذیه ماهیهای خاویاری هستند، با کاهش ۱۰ برابری مواجه شود.طبق گزارشهای رسمی، میزان استحصال ماهیهای خاویاری در سال ۱۹۸۵ سه هزار تن بود که این رقم در حال حاضر به خاطر کاهش شدید ماهیهای خاویاری خزر به کمتر از ۱۰۰ تن تقلیل یافته است؛ و این یعنی زنگ خطری برای زندگی صیادان خزر که پس از سال های سیاهی که نتوانستند کیلکا صید کنند ، به صید ماهی خاویار هم نمی توانند امید داشته باشند.
در واقع روند آلودگیهای آبهای حوزه خزر درحالیست که دریای خزر به عنوان بزرگترین منبع ماهیان خاویاری دنیا، 90 درصد خاویار جهان را تامین می کند اما میزان آلودگی و برداشت بی رویه خاویار باعث شده است که بنابراعلام مسئولان شیلات تا سال 1404 دیگر ماهی خاویار در دریای خزر وجود نداشته باشد.
مرگ در خانه همسایه
با این همه تاریئل ممدلی، معاون وزیر محیط زیست آذربایجان، مشاور شعبه حفاظت از منابع آبی وزارت و عضو کمیسیون مشترک منابع زیست آبی دریای خزر، در خصوص مرگ دسته جمعی ماهیان در دریای خزر که در چند سال اخیر به کرات مشاهده شده است ،میگوید: «اولا ویروس بیماری نکروز عصبی در آبهای ساحلی ایران جدید نیست. ثانیا اگرچه این ویروس در بخشهای مختلف دنیا گزارش شده، در مقیاس دریای خزر، این ویروس چندین سال است که فقط در آبهای ساحلی ایران وجود دارد».
آقای ممدلی با بیان اینکه در هیچ یک از کشورهای ساحلی دریای خزر این ویروس مشاهده نشده است،می افزاید: « بر طبق گزارشاتی که ایران در کمیسیون مشترک عنوان کرده است، تقریبا هر دو سال یک بار این ویروس باعث کشته شدن انبوهی از آبزیان جوان، خصوصا ماهی کفال، در آبهای ساحلی ایران میشود.»
جای خالی تصفیه خانه های فاضلاب
در این میان میترا البرزیمنش، عضو هیئت مدیره جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط زیست ایران، با اشاره به اینکه بعضی از گونههای ماهی در مورد آلودگیها به عنوان شاخص عمل میکنند، می گوید:« این گونه ها خیلی سریعتر عکسالعمل نشان می دهند مثلا ممکن است ماهی کفال در مواجهه با آلودگی زیستمحیطی، تغذیهای یا ویروسی حساستر باشد و آن را سریعتر بروز دهد و این بدین معنا است که مرگ ماهی های کفال زنگ خطری برای زیست بوم حساس خزر است»
البرزی با اشاره به اینکه آلودگیهای زیستمحیطی هم میتواند در مرگ دستهجمعی ماهیها موثر باشد،میافزاید : «با توجه به اینکه بسیاری از فاضلابهای شهری و روستایی در ایران مستقیما به دریای خزر میریزد و هنوز دستگاههای تصفیه چرکابها در مسیر رودهایی که روانه خزر میشود تعبیه نشده است،مثلا در مسیر گرگانرود چندین پادگان، مراکز صنعتی و غیره وجود دارد که چرکابهای آنها مستقیما به دریای خزر وارد میشود.»کفال قربانی اصلی آلاینده ها
دکتر سیدمحمدرضا فاطمی، مدیر گروه دریا در دانشگاه علوم و تحقیقات، علت این دو فاجعه زیستمحیطی در سواحل شمالی و جنوبی کشور را ورود آلایندههایی همچون فاضلابها و سموم خشکی اعلام کرده و می گوید : چون ماهی کفال یک ماهی سطحی است به این معنا که روی سطح آب زندگی میکند و بیشتر در مناطق ساحلی و کمعمق به سر میبرد، لذا بیشتر تحت تاثیر فاضلابها و سموم مناطق خشکی قرار میگیرد.
مدیر گروه دریا در دانشگاه علوم و تحقیقات، می افزاید: در آبهای شمال کشور بچهماهیهای کفال معمولا وارد مناطق ساحلی میشوند. این ماهیها اوایل زندگی خود خیلی زود تحت تاثیر آلودگی آلایندهها قرار میگیرند، لذا اولین ماهیای که بر اثر آلودگی از بین میرود، ماهی کفال است که در جنوب نیز به آن گاریز میگویند و اندازه آن از کفال شمال کوچکتر است. بنابراین مرگ و میر ماهیها در سواحل شمال و جنوب کشور می تواند ناشی از فاضلابهای شهری باشد که وارد دریا شده و باعث تلف شدن ماهیها شده است. طبق گزارش های رسمی سالانه 5 میلیون تن مواد آلاینده از استانهای شمالی ایران به دریای خزر وارد می شود.مرگ تدریجی ذخایر خزر زنگ خطر را به صدا درآورده و تداوم روند ورود آلودگی به این دریا ، خزر را در آینده به یک زباله دانی بزرگ تبدیل خواهد کرد که تبعات وضعیت نامناسب زیستمحیطی آن فقط به مرگ ماهی های کفال محدود نمیشود.
راهی برای مبارزه نیست !
عباسعلی مطلبی رئیس موسسه تحقیقات شیلات ایران، دلایل مرگ ماهیان کفال در استان گلستان را ابتلاء به نوعی بیماری ویروسی جدید به نام « نکروز عصبی ویروسی» درمیان این ماهیان اعلام کرده و می گوید : این بیماری فراگیر است و تاکنون در بیش از 40 گونه از ماهیان دریایی و پرورشی جهان گزارش شده است.
وی می افزاید : این بیماری از سال 1382 و به دنبال وقوع تلفات عدیده ای که در ماهیان کفال دریای خزر مشاهده شده بود مورد توجه قرار گرفت و در بررسی های که از سال 1385 به مرحله اجرا درآمده و با توجه به طبیعت ویروس عامل این بیماری هیچگونه درمان موثری برعلیه آن در ماهیان مبتلا وجود ندارد و تنها می توانیم از گسترش آن در میان دیگر ماهین جلوگیری کنیم
عدم انتقال به انسان
رئیس موسسه تحقیقات شیلات ایران بیماری نکروز عصبی را علت مرگ هزاران ماهی کفال در استان گلستان اعلام می کند ودر خصوص امکان انتقال این بیماری به انسان می افزاید : امکان انتقال این بیماری به انسان از طریق مصرف ماهیان مبتلا طبق مطالعات و بررسی های انجام شده توسط محققین دنیا، مشخص شده است که در حال حاضرامکان انتقال بیماری به انسان از طریق خوراکی وجود ندارد.
مطلبی تصریح می کند : سلولهای انسانی فاقد گیرنده های لازم جهت استقرار عامل بیماری در بدن انسان هستند بنابراین در صورتی که ماهیان صید شده سالم بوده و فاقد علائم بالینی همچون اتساع محوطه شکمی، خونریزی جلدی و یا لاغری مفرط باشند و ویژگی های ماهیان سالم را داشته باشند؛ مصرف آنها مشکلی ندارد.
رئیس موسسه تحقیقات شیلات ایران خاطرنشان می کند: مطالعات تکمیلی در خصوص ساخت کیت تشخیص سریع بیماری و نیز بررسی های اپیدمیولوژیک برای شناخت بیشتر این بیماری از سوی محققین موسسه تحقیقات شیلات ایران در دست اقدام است.
