آزاده غلامی | در ایستگاه اتوبوس منتظر ایستاده بودم که ناگهان متوجه صدای داد و فریادی در فاصلهای کمی دورتر شدم. وقتی به پشت سرم نگاه کردم تا ببینم ماجرا از چه قرار است، چشمانم گرد شد، مادر و دختری در صف ایستاده بودند و خانمی جلوی آنها بود. طبیعتا خانم باید قبل از مادر و دختر سوار اتوبوس میشد، ولی دختر که سنش کمتر از 13 سال بود، با چنان وقاحتی صدایش را روی زن بلند کرده بود و بد و بیراه میگفت که مادرش هم خجالت زده شده بود و هر کاری میکرد، نمیتوانست جلوی دخترش را بگیرد. خانمی که نوبتش بود، کنار کشید تا دختر وارد اتوبوس شود و...، از دیدن این صحنه تعجب کردم. با خودم فکر کردم که نسل سوم ما به چه جایگاهی قدم میگذارد. خانوادهها چطور فرزندانشان را تربیت میکنند و معیارشان برای تربیت آنها چیست که نتیجه اش این گونه آشکار میشود.
کبری آزادمنش، روانشناس درباره راههایی که با توسل به آنها میتوان به فرزندان آموخت چطور به دیگران احترام بگذارند، میگوید: آموزش نحوه احترام گذاشتن بر اساس فرهنگ و آداب و رسوم هر خانواده متفاوت است، ولی این رفتار در خانوادهها اشتراکاتی با هم دارد. اینکه والدین سعی میکنند آنچه را که احترام و ادب میدانند، از طریق امر و نهی کردن به کودکشان بیاموزند اشتباه است. از این طریق، فقط یکسری دستورات به کودک تحمیل میشود، اما نمیتواند او را به احترام گذاشتن وادارد یا این رفتار را به او آموزش دهد. به گفته وی، احترام گذاشتن والدین به یکدیگر در پیش چشم کودک، بسیار مؤثر است. والدین اولین افرادی هستند که کودک به محض چشم باز کردن آنها را میبیند و با آنان آشنا میشود. قطعاً کودک از رفتار والدینش و نه از گفتار آنان الگو میگیرد. از این رو والدین فقط با عمل میتوانند کودک را به آنچه دوست دارند انجام دهد، تشویق کنند.
کودک در احترام گذاشتن از والدین الگو میگیردآزادمنش تصریح میکند: ما میتوانیم فرزندانمان را وادار کنیم آنطور که ما میخواهیم رفتار کنند، اما نمیتوانیم مجبورشان کنیم که به ما و مردم احترام بگذارند. احترام را باید به دست آورد. احترام فقط با خوب و مهربان بودن به دست نمیآید، البته خوب بودن هیچ اشکالی ندارد، اما پدر یا مادری که در رفتار با فرزندانش، خوبی و محبت بیش از حدی روا میدارند، مطمئناً فرزند یک دنده و سختگیری بار خواهد آورد. کسب احترام به عنصری بیش از خوب و مهربان بودن نیاز دارد. این روانشناس با اشاره به راههای دیگری که میتوان به کودک آموخت تا نسبت به دیگران احترام بگذارد، میگوید: اگر والدین سعی کنند با گوشزد کردن خطاهای فرزندانشان، راهی برای بهبود رفتار آنها بیابند، روش مناسبی را انتخاب نکرده اند. کودکان وقتی احساس میکنند از آنها انتقاد شده و طرد شده اند، هیچ انگیزهای برای بهتر شدن ندارند. وقتی کودکان مورد انتقاد قرار میگیرند، به جای اینکه بهبود یابند، سعی میکنند خودشان یا دیگران را محکوم کنند.به باور این کارشناس، کودکان در اثر رفتار بزرگترها و والدین خود و همچنین در اثر دیدن رفتار و اعمال آنها، یاد میگیرند به کسانی احترام بگذارند که به آنها احترام میگذارند. افرادی که بیشتر مورد احترام هستند، از ترکیبی منحصر به فرد از دوست داشته شدن و ایجاد محدودیت به طریقی محکم اما مهربانانه استفاده میکنند. با اینکه کودکان تصور میکنند هیچ نیازی به پند و اندرز ندارند، اما اگر این نصیحتها در قالب یک رابطه محبت آمیز و حمایت کننده باشد، میتواند آنها را به انجام رفتارهای مناسب و درست تشویق کند. کودکان به محدودیت نیز احتیاج دارند، اما این محدودیتها هم میتواند همراه با نرمی، مهربانی و احترام برای آنها تعیین شود.
تنبیه سبب گستاختر شدن کودک میشودمقایسهای که میان نسل گذشته و کنونی میکنیم، میبینیم احترام گذاشتن به دیگران، رفتاری است که امروزه تا حدی کمرنگ شده است. هنوز هم دیده میشود که در برخی خانوادهها، فرزندان حتی پایشان را جلوی بزرگترها دراز نمیکنند و هنگامی که پدر و مادر وارد اتاق میشوند، به احترام آنها از جایشان برمیخیزند. کافی بود که پدر یا مادر در برابر خطایی که از فرزندشان سر میزند، یک چشمغره نصیبش کنند تا کودک حرفش را نیمه تمام بگذارد و سر جایش بنشیند. از دیگر آدابی که بین نسل گذشته مرسوم بود، پیش دستی در سلام به بزرگترها یا شروع پذیرایی از مهمانی بود که از سایرین بزرگتر است و خوشبختانه این رسم در میان برخی از خانوادههای امروز هم هنوز پابرجاست. با این حال خیلی چیزها تغییر کرده اند. خانوادهها بیشتر به نظرات فرزندان توجه میکنند و به عبارتی فرزندمدار شدهاند، به طوری که میتوان گفت امروزه نسل سوم آنقدر که احترام گذاشتن به بزرگترها میان دو نسل گذشته مهم بود، برایش اهمیت ندارد. شاید یکی از دلایل این رفتار در بین فرزندان نسل سومی، رفتاری است که والدین آنها در برابر بزرگترها پیش گرفته یا اشتباهات رفتاری که دچار شده اند. سهیلا- م از تهران در اینباره میگوید: من در مهدکودک کار میکنم. رفتار والدین با فرزندانشان برایم جالب است. میبینم که اینگونه رفتارها چه تأثیری روی احترام گذاشتن آنها و ادبشان دارد. والدینی که با یکدیگر و مسئولان مهد به خوبی برخورد میکنند، کودکانشان هم بیش از دیگر کودکانی که والدین آنها با مسئولان بدرفتاری یا بیتوجهی میکنند، به مسئولان و همچنین والدین کودکان دیگر احترام میگذارند.پریسا- ص نیز با بیان اینکه کودک، احترام به دیگران را از رفتار والدینش میآموزد، میگوید: وقتی به فرزندم در جلوی چشم دیگران تذکر میدهم که به بزرگترها احترام بگذارد، روش عکس آنچه گفته ام را پیش میگیرد. از این رو تصور میکنم باید روشم را درباره آموزش احترام به فرزندم تغییر دهم و آن را جایگزین تهدید و تأکید کنم.
اختلاف سلیقه؛ دلیلی نامناسب برای بیاحترامیآزادمنش میگوید: والدین باید دلیل بیاحترامی کودک را بفهمند تا نسبت به رفع آن که سبب بیاحترامی کودکشان شده است، اقدام کنند. در این حالت نباید کودک را مورد اذیت و آزار قرار داد. کودکان هنگامی که افراد مهم در زندگیشان برایشان الگویی از احترام گذاشتن باشند، یاد میگیرند به دیگران احترام بگذارند، البته میتوان درباره چنین الگوهایی به صورت مداوم با کودکان صحبت کرد. در این اقدام میتوان افرادی که باعث اذیت دیگران هستند را پیش کودک نکوهش و از افرادی که به دیگران احترام میگذارند، تمجید کرد. احترام گذاشتن به افرادی که با ما فرق دارند نیز میتواند نمونهای برای الگوپذیری کودکان باشد. این موضوع سبب میشود کودک بفهمد حتی کسانی که با ما هم عقیده نیستند، قابل احترام هستند و حتی به آنها هم باید احترام گذاشت. به عقیده وی، اگر کودکان ببینند که بزرگترهایشان به راحتی عیوب و اشتباهات خود را قبول میکنند، میآموزند در برابر اشتباهی که کردهاند، باید عذرخواهی کنند و اشتباهشان را بپذیرند و برای رفع آن بکوشند، آنان هم یاد میگیرند این گونه کارها را انجام دهند. این عذرخواهی میتواند در برابر کودکان هم انجام شود. اگر ما در برابر کودکان عذرخواهی کنیم، سد محکمی را در جلوی چشم کودکمان میشکنیم که میتواند آنان را در برابر سیلاب رفتارهای اشتباه دیگران بیمه کند. احترام مبنای رابطههای مستحکم و پردوام است که میتواند نتیجه طبیعی برخورد و رفتار صحیح والدین با کودکانشان باشد.
نگاه کردن به تنهایی نشانه احترام گذاشتن نیستاین روانشناس اظهار میکند: بهترین حالت احترام گذاشتن به دیگران این است که به صورت آنان نگاه کنیم. پس بهتر است هنگامی که فرزندتان با شما سخن میگوید، به جای نگاه کردن به تلویزیون و تلفن همراهتان، به او نگاه کنید و سخنش را بشنوید. نگاه کردن به تنهایی کافی نیست، باید به حرفهای کودک نیز گوش دهید و برای اینکه نشان دهید به حرفهایش گوش میدهید، بهتر است هر از چند گاه یک بار، شما هم اظهار نظر کنید. با استفاده از روشهای سادهای که گفته شد، میتوان روشهای احترام گذاشتن را به کودکان آموزش داد. والدین بهترین الگو برای تربیت کودکان هستند. شاید یکی از دلایلی که در گذشته نه چندان دور، مادران و پدران ما میآموختند که به دیگران احترام بگذارند، همان رفتار پدربزرگها و مادر بزرگها بود که با احترام گذاشتن به دیگران، نماد عملی ادب و احترام بودند. اگر از رفتار کودکتان به ستوه آمدهاید و نمیتوانید این گونه برخوردهای او را تحمل کنید، بهتر است نگاهی به رفتار خودتان در جمع بیندازید. میتوان با اصلاح رفتار خود در جمع، امیدوار بود که رفتار کودک نیز تحت تأثیر قرار گیرد و جامعه از معضل بیاحترامی که به
