محمد عمراني | يادش بخير سال 1363 هنگامي كه كلاس سوم ابتدايي بودم، يك روز سر صف صبحگاه خانم عبدالكريمي، مدير دبستان شهيد براتعلي بعد از صحبتهاي معمول رو به معاون مدرسه كرد و از خانم محمودي خواست تا قبل از رفتن بچهها به كلاس، ناخنهاي همه را ببيند و آنهايي را كه ناخن بلندي دارند به مقابل دفتر مدرسه هدايت كند و من آن روز به دليل بلند بودن ناخن تذكر گرفتم. سالها گذشت و اين سالها كه خودم معلم حرفهوفن در يك مدرسه دولتي در جنوبغرب تهران هستم، به دليل نبودن مربي بهداشت در مدرسه و براي كمك به سلامت و بهداشت مدرسه هر هفته ناخنهاي دانشآموزان كلاسم را ميبينم و به آنهايي كه بهداشت فردي خود را چندان رعايت نكردهاند، تذكر ميدهم و...
مثل هميشه در آغاز سال تحصيلي جديد نيز مسئولان وزارت آموزش و پرورش گزارش دادند كه سنجش سلامت نوآموزان با موفقيت انجام شد، بر بوفه مدارس نظارت ميشود و صابون و دهانشويه و شير و نان غني شده و... به زودي در مدارس توزيع خواهد شد. از نقاط و شهرهاي مختلف كشور خبر ميرسد كه امسال با وجود گذشت بيش از سه ماه از سال تحصيلي، مربيان قراردادي بهداشت در مناطق و شهرستانهاي كوچك و كمجمعيت و نيز روستاهاي دور از مركز به دلايل مختلف و نبود بودجه به كار دعوت نشدهاند.براساس آمارهاي رسمي، مدارس كشور براي حدود 14 ميليون دانشآموز به شش برابر تعداد موجود مربي بهداشت نياز دارند. از سوي ديگر وزارت آموزش و پرورش در سالهاي اخير (بهويژه دهه اخير) براي جبران كمبود نيروي آموزشديده، افرادي را با عنوان مربي بهداشت و با مدرك تحصيلي بهداشت مدرسه به صورت قراردادي جذب كرده، اما وضعيت نابسامان اين نيروها نشان ميدهد كه تاكنون بهداشت و سلامت مدارس به خصوص در شهرستانها و روستاها آنطور كه بايد از سوي مسئولان جدي گرفته نشده است.فرهاد بشيري، عضو كميسيون آموزش و تحقيقات مجلس در همين رابطه به رسانهها گفته است كه آموزش و پرورش ناچار است تا سال آينده كمبود 17 هزار مربي بهداشت را جبران كند؛ چراكه در حال حاضر فقط 3 هزار مربي بهداشت داريم. به گفته وي، استانداردها و تعاريف سازمان بهداشت جهاني يك مربي به ازاي هر 750 دانشآموز در مدارس بايد در نظر گرفته شود، اما متأسفانه با وجود تأكيد و دستور استخدام 40 هزار نيروي حقالتدريسي، هنوز تكليف مربيان بهداشت روشن نيست.در سال 86 اعلام شد كه آموزش و پرورش با كمبود 16 هزار مربي بهداشت مواجه است و هماكنون با گذشت سه سال از آن تاريخ تعداد مربيان بهداشت مورد نياز مدارس به 17 هزار نفر رسيده است. اين در حالي است كه مجوز به كارگيري جذب تمامي نيروهاي حقالتدريسي، آموزشياران نهضت و معلمان ورزش از سوي مجلس و دولت صادر شده، ولي گويا مربيان بهداشت از قلم افتاده و از يادها رفتهاند.به گفته حسن تاميني ليچاني، عضو كميسيون بهداشت و درمان مجلس در حال حاضر حدود 80 درصد مدارس كشور، مربي بهداشت متخصص ندارند. آنچه در حال حاضر در مدارس كشور مشاهده ميشود، استخدام برخي نيروها با عنوان مربي و معلم بهداشت با مدارك تحصيلي غيرمرتبط، همچون حرفهوفن، ادبيات، زيستشناسي، تاريخ، جغرافي، علوم اجتماعي و... است.مرور اخبار مرتبط با موضوع مربيان بهداشت در آرشيو خبرهاي رسانههاي مختلف نشان ميدهد كه آئيننامه اجرايي استخدام مربيان بهداشت حدود پنج سال قبل در كميسيون فرهنگ هيئت دولت تصويب شد، در روزهايي كه حدود 50 درصد مدارس كشور از داشتن مربي بهداشت محروم بودند. براساس آن قرار بود نهتنها تكليف مربيان بهداشت مدارس كه حق ديگر نيروهاي روزمزدي و قراردادي نيز تعيين شود، حتي گفته ميشد كه مقرر گرديده تا گروهي از مراقبان بهداشت از وزارت بهداشت و درمان براي جبران كمبود نيروي آموزش ديده به مدارس منتقل شوند كه البته اين موضوع مخالفان بسياري داشت.اين آئيننامه كه بعدها در حاشيه استخدام 40هزار نيروي حقالتدريسي در قالب استخدام 5 هزار نيروي بهداشت به مجلس رفت با مخالفت شوراي نگهبان روبهرو شد. اشكال اين شورا به آئيننامه مورد نظر، تحميل بار مالي سنگيني بود كه به دليل جذب اين نيروها و معلمان به آموزش و پرورش وارد ميشد و اما يكي از اين مربيان ـ نگارنده اين سطور - در اينباره ميگويد: «مدت هفت سال است كه در مدارس به صورت قراردادي كار ميكنم و هر سال چند ماه با ما قرارداد ميبندند (گاهي سه ماه، گاهي شش ماه و گاه 9 ماه تمام) و چند مدرسه را نيز به ما ميسپارند، جالب آنكه در ازاي آن حدود 100 هزار تومان حقوق ميدهند و ما شش روز در هفته به مدارس ميرويم. متأسفانه ما فوق ديپلم بهداشت مدارس داريم و تنها محل كار ما مدارس است؛ اما باوجود مشكلات بيشمار جسمي و روحي دانشآموزان از ضعف و انحراف چشم يا كمشنوايي، از مشكلات دوران بلوغ تا رعايت نشدن بهداشت فردي و ... امسال هنوز مربيان بهداشت اجازه ورود به مدارس را پيدا نكردهاند.يكي از مربيان بهداشت در شهرستان ميگويد: عجيب است كه در شهرهاي بزرگ و مركز كشور تهران، اين نيروها استخدام شدهاند؛ اما در روستاهاي شهرستانهاي دورافتاده كه امكان شيوع قارچ و شپش و ناراحتيهاي پوستي و كچلي بيشتر از جاهاي ديگر وجود دارد آموزش و پرورش تمايل چنداني به استخدام يا به كارگيري موقت و چند ماهه مربيان بهداشت در مدارس ندارد.مدير يك دبستان در غرب تهران نظر ديگري دارد، به اعتقاد بيژن صالحي مربيان بهداشت انتقال يافته از وزارت بهداشت به برخي مدارس، در آموزش و پرورش 24 تا 36 ساعت در هفته كار ميكنند در حالي كه براساس قوانين وزارت بهداشت بايد در خارج از مدرسه 44 ساعت كار كنند كه اين موضوع استقبال بيش از حد مربيان از طرح ورود به مدارس و صدالبته اشكالات قانوني از نظر ساعت كاري دارد.وي ميافزايد بايد توجه داشت كه همين مربيان در خارج از ساعات حضور در مدرسه نيز ميتوانند در مراكز بهداشتي حضور داشته باشند در حالي كه مربيان بهداشت مدارس چنين امكاني ندارند. بنابراين بايد اولويت را به مربيان بهداشت آموزش ديده در آموزش و پرورش داد تا عدالت رعايت شود.سميه اسد پناه، مربي بهداشت يك دبستان در استان زنجان نيز درباره وضعيت كاري خود چنين ميگويد: من چند سالي كه به عنوان مربي و با قراردادهاي كوتاه مدت چند ماهه در مدارس فعاليت داشتهام، هميشه دغدغه و اضطراب اين را داشتهام كه مبادا براي سال تحصيلي بعد يا ماه بعدي قراردادم را تمديد نكنند. وي در رابطه با ميزان حقوقش نيز ميگويد حدود 180 هزار تومان حقوق ميگيرم كه واقعاً خيلي كم است و تقريباً يك چهارم اين مبلغ خرج رفت و آمدم به مدرسهها ميشود.«رضا- ج» كه به قول خودش سلامت حدود هزار نفر دانشآموز را در طول هفته كنترل مي كند مربي بهداشت مدارس در شهرستان ورامين است و حدود 250 هزار تومان حقوق ميگيرد. به گفته او اگر وجدان كاري نباشد، اين كار راحتترين شغل دنياست، ولي اگر بخواهيم وجداني و صادقانه كار كنيم سختترين كارهاست. زيرا حفاظت از مهمترين نعمت خداوندي يعني سلامتي كودكان معصوم و بيگناه بر عهده ماست.
115 هزار مدرسه، بدون مربي بهداشتبه نوشته رسانهها، آموزش و پرورش براي ساماندهي به وضعيت سلامت و بهداشت مدارس با كمبود 115 هزار مربي بهداشت روبهرو است. در حالي كه پيش از اين اعلام شده بود 17 تا 20 هزار مربي بهداشت مورد نياز مدارس كشور است.وزير آموزش و پرورش درباره كمبود مربيان بهداشت مدارس به خبرگزاري مهر گفته است: «طبق تعريف قانوني بايد به تعداد هر مدرسه يك مربي بهداشت و در نتيجه 128 هزار مربي وجود داشته باشد، ولي اينگونه نيست و فقط 13 هزار مربي بهداشت داريم.» همچنان كه گفته شد براساس استانداردهاي جهاني به ازاي هر 750 دانشآموز بايد يك مربي بهداشت در مدارس وجود داشته باشد. اين براي اولين بار است كه وزير آموزش و پرورش به وضعيت نابسامان بهداشت مدارس رسماً اذعان ميكند، بنابر آنچه گفته شد اگر در هر مدرسه بايد يك مربي بهداشت فعاليت كند، بهتر آن بودكه تخصيص و به كارگيري مربي بهداشت براساس جمعيت دانشآموزي باشد تا حق مدارسي كه دانشآموزان بيشتري دارند ضايع نگردد. كمبود مربي بهداشت يكي از معضلات آموزش و پرورش است كه تاكنون سعي ميشد كمتر در اينباره صحبت شود و معمولاًهم گفته ميشود كه وضعيت بهداشت مدارس خوب است و... اما در اين ميان پرسشي به ذهن ميرسد كه چرا جناب وزير پس از لغو مرحله دوم آزمون استخدامي آموزش و پرورش اين موضوع را مطرح ميكند.
مغايرتهاي آماريبراساس آمار آموزش و پرورش حدود 14 ميليون دانشآموز در 100 هزار مدرسه كشور مشغول به تحصيلند كه البته حدود 25 درصد آنان دونوبته هستند. براساس استانداردهاي جهاني براي اين تعداد دانشآموز كشور حدود 19 هزار مربي بهداشت مورد نياز است.كمبود مربي بهداشت در مدارس، محدوديت جذب نيرو در آموزش و پرورش و كوتاهي وزارت بهداشت وضعيت نابسامان كنوني و بهداشت در مدارس را به دنبال داشته است. هر چند با مشاركت وزارت بهداشت در برخي از مناطق و روستاها، كمبود و خلأ مربي بهداشت در مدارس با رابطان بهداشت پر شده اما اصل ماجرا همچنان باقي است. براساس توافق به عمل آمده ميان وزارتخانههاي بهداشت و آموزش و پرورش هم اكنون مراقبت از سلامت دانشآموزان روستايي بر عهده مراكز بهداشت روستايي است. در همين رابطه وزير آموزش و پرورش چندي پيش گفته بود بهداشت عمومي يك وظيفه حاكميتي است كه هم آموزش و پرورش بايد آن را دنبال كند و هم ديگر ارگانهاي مسئول.
بلاتكليفي مربيان بهداشتبهتازگي وزير آموزش و پرورش اعلام كرده:«امسال مربي بهداشت استخدام نميكنيم» اين يعني تير خلاص به اميد متقاضيان استخدام در اين رشته، اما دكتر علي عباسپور، رئيسكميسيون آموزش و تحقيقات مجلس به خبرنگاران گفته است:«از60هزار نيروي مورد نياز آموزش و پرورش كه قرار است طي پنج سال استخدام شوند 5 هزار نفر مربي بهداشت جذب خواهند شد، اما ميزان آن و اولويت زماني استخدام مشخص نشده است.» براساس برنامه چهارم توسعه، قرار بود به ازاي هر 750 دانشآموز يك مربي بهداشت وجود داشته باشد كه اين مسئله محقق نشد. «آيا مسئله در برنامه پنجم توسعه مطرح شد؟»عباسپور در پاسخ به اين سؤال كه آيا اين موضوع در برنامه پنجم توسعه نيز مدنظر قرار گرفته يا خير نيز ميگويد:«در اين برنامه رقم خاصي ذكر نشده و به طور كلي بر ارتقاي سلامت در بخش آموزش و استخدام مربيان بهداشت اشاره شده است.اما با توجه به برنامههاي متعدد سلامت دانشآموزان وجود مربيان بهداشت در تمام مقاطع تحصيلي ضرورتي انكارناپذير است. دكتر عباسپور در اين زمينه معتقد است: سلامت دانشآموزان منوط به حضور نيروي انساني كارآمد و محيط آموزشي استاندارد است. طي اين سالها نيز به اين مقوله توجه شده چنان كه برنامه تفكيك سرويسهاي بهداشتي از آبخوريها از اين جمله بوده است. البته با تأكيد بر اين مسئله كه هنوز هم مطمئن نيستم، برنامه مزبور در تمامي مدارس كشور انجام شده باشد. ابراهيم بيآبي، كارشناس مسئول مشاوره و فرهنگي در اين زمينه ميگويد: در سالهاي گذشته وظايف مربيان بهداشت مدارس و دانشآموزان چندان پيچيده و حساس نبود. اما در حال حاضر دانشآموزان ما در تمام مقاطع مختلف با چالشهايي نظير بلوغ، تغذيه سالم، روابط دختر و پسر و رفتارهاي پرخطر و بهداشت رواني روبهرو هستند كه حداقل نيمي از آنها بايد توسط مربي بهداشت حل شود.بنابراين نقش و حضور مربي بهداشت در مدارس ميتواند به سلامت روحي، رواني و اصلاح رفتارها كمك نمايد.
و حرف آخر اينكه...براساس تحقيقاتي كه سال گذشته روي 459 هزار و 962 دانشآموز از 7 هزار و 702 مدرسه انجام شد؛ مشخص شد 80 درصد دانشآموزان دختر به اختلالهاي ساختار قامتي از طيف ضعيف تا شديد مبتلا هستند. البته وضعيت پسران نيز چندان بهتر نيست. همچنين به گفته مديركل دفتر سلامت و پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي وزارت آموزش و پرورش با اشاره به بررسيها و تحقيقات اين دفتر در سطح مدارس؛ چاقي مفرط در بين دانشآموزان دبستاني و راهنمايي شيوع يافته است. نكته ديگر اينكه، براساس نظر كارشناسان ميانگين بلوغ جنسي پسران از 16 به زير 12 سال و دختران از 14 سال به 10 سال كاهش يافته و اين در حالي است كه 10 درصد پسران زودتر از دختران بالغ ميشوند. اين موضوعات نياز به توجه و عنايت بيشتري دارد و بر مسئولان آموزش و پرورش و ديگر دستگاههاي مسئول است كه در اين زمينه چارهانديشي اساسي نمايند. تا بهداشت و سلامت روحي و جسمي نسل آينده از اين بيشتر آسيب نبيند.
