فاطمه اصلان زاده
هفته گذشته گفتوگو با سه تن از شاعران مقاومت را خواندید. در این شماره ادامه این گفتوگوها را با بهروز اثباتی، محمود اکرامیفر و پرویز بیکی حبیبآبادی پیمیگیریم.
شعر انقلابی در کشورهای انقلابی
بهروز اثباتی، دبیر نخستین کنگره شعر مقاومت بینالملل اسلامی.
از نظر شما مهمترین ویژگی شعر مقاومت چیست؟
شعر مقاومت تمامی ویژگیهای یک شعر را دارد، اما والاترین و برجستهترین ویژگی آن «تعهد محور» بودن است.
شعر مقاومت شعری است که شاعر را نسبت به اتفاقی که دیگران به آن توجه نمیکنند متعهد میسازد. شعر مقاومت نظیر سایر اشعار دارای کلامی موزون، مقفی با آرایهها و پیرایههای زیباشناسی است و از شعر بودن خارج نیست.
شعر مقاومت عکسالعمل طبیعی یک نظام اندیشهای است، در مقابل هجمهای که بر نظام اندیشهمدار وارد میشود. این شعر خط و هدف دارد و راهکار مقاومت را پیشنهاد میکند. شعری پویا، پرتحرک، هیجانی و اثرگذار و در حوزه تحرکآفرینی اجتماعی خلاقانه عمل میکند.
شعر مقاومت در ایران از چه پیشینهای برخوردار است؟
شعر مقاومت در ایران پیشینهای چندین هزار ساله دارد، اما از آنجا که بخشهایی از میراث ادبی قبل از دوران اسلامی را از دست دادهایم، این نوع شعر از واگویههای مقاومت دینمدارانه که در ادبیات فارسی موجود است مثل شعر شیعی و شعر مقاومت سیدالشهدا(ع) یعنی از قرن دوم و سوم تا خلق شاهنامه و همین طور شعر دفاع مقدس شکل گرفته است.
به نظر شما شعر مقاومت پایداری چه وجوه اشتراک و افتراقی دارد؟
در بحث سختافزاری مقاومت در برابر تهاجم نظامی یا شورش امنیتی است و شعر حاصل واگویه شرایط است. اما در کل شعر پایداری فراتر از مقاومت است. پایداری میتواند هم مقابل تهاجم سختافزاری و هم نرمافزاری باشد. مقاومت نوعی دفاع از ارزشهاست اما الزماً رزم نیست بلکه تقابل فکری و ایدئولوژیکی است. این نوع شعر، یعنی شعر مقاومت، تأثیرگذاری بیشتری نسبت به سایر اشعار دارد. شعر مقاومت با پدیده اجتماعی تبادل دارد و اساس شعر مقاومت نتیجه اتفاق اجتماعی است. این نوع شعر در کشورهای انقلابی بیشتر سروده میشود.
اصلیترین وظیفه شعر مقاومت چیست؟
مقابله با تهاجماتی چون قرآنسوزی، حمله به ارزشها، تهمت به رئیسجمهور کشورمان، طراحی کاریکاتورها و فیلمهای ضدایرانی که روز به روز در حال افزایش است. ما وظیفه داریم تا در نقطهای با آنها مقابله کنیم.
امروز در جبهه فرهنگی باید با سرودن شعر در راستای پایداری و مقاومت و بنیانهای فکری در برابر این تهاجمات ایستادگی کنیم.
برگزاری کنگرههای شعر مقاومت در سطح بینالمللی چه اهمیتی دارد؟
با برگزاری کنگرههای شعر مقاومت در سطح بینالمللی شعرای کشورهای اسلامی با سرودههای تاریخ مبارزات و مقاومت ملتهای مختلف اسلامی آشنا میشوند. همچنین برگزاری نشستهای تخصصی در این کنگره منجر به شناسایی آسیبها و شناخت مؤلفههای شعر مقاومت و برپایی چنین نشستهایی گام مؤثری در این حوزه خواهد بود که اهتمام به تجربه آثار کشورهای مختلف اسلامی نمونهای از آن به شمار میآید.
شعر مقاومت، ویترینی نیست
محمود اکرامیفر، شاعر و منتقد ادبی
به نظر شما شعر مقاومت از چه جایگاهی در اجتماع ما برخوردار است؟
برای بررسی جایگاه شعر مقاومت در اجتماع لازم است در ابتدای امر، مردم را به دو گروه تقسیم کنیم. گروه اول عامه مردم هستند که از ادبیات صرفاً درجهت تسهیل زندگی روزمره خود استفاده میکنند و شعر در جریان طبیعی زندگی، آنها را به ادبیات نزدیک میکند. این استفاده غالباً به ضربالمثلها و تکبیتیهای اجتماعی اختصاص دارد.
گروه دوم، خواص ادبی کشور هستند. شعر مقاومت و ادبیات پایداری علیالخصوص شعر دفاع مقدس کاملاً جای خود را در بین خواص ادبی کشور باز کرده تا جایی که امروزه به سمت پدید آمدن کارشناسی ارشد رشته ادبیات دفاع مقدس در دانشگاهها پیش میرویم. هنرمندان و شعرا که تولیدکنندگان ادبیات مقاومت هستند، امروز کاملاً با این حوزه آشنایی دارند و از شعر مقاومت استقبال میکنند تا جایی که جامعه شعرای ما حضور فعالی در این حوزه دارند. متأسفانه مردم عامه با شعر غنایی و حماسی ارتباط ندارند و نتیجه اینکه شعر را به اندازه کاربرد و استفاده زندگی روزمره خود به کار میگیرند.
پاسخ سؤال خود را به طور دقیق دریافت نکردم، بفرمایید آیا شعر مقاومت تاکنون توانسته به جایگاه لازم خود در جامعه برسد؟
همانطور که اشاره کردم عامه مردم بیشتر دنبال زندگی خود هستند و از خط زندگی خارج نمیشوند، لذا گرایش آنان به سمت شعر و ادبیات درحالی صورت میگیرد که در جهت خط زندگی روزمرهشان باشد. به عبارتی هنری که در زندگی کار کرد داشته باشد.
البته این مقوله تنها مختص ادبیات و شعر نیست بلکه در همه هنرها این مسئله صدق میکند. مردم عامه از همه هنرهای تجسمی از جلسه تجسمی، خوشنویسی، صنایع دستی و... به طور کاربردی در زندگی روزمره خود استفاده میکنند.
اگر شعرا که تولیدکنندگان آثار ادبی هستند، رویکرد، نگاه و افکار خود را در آثارشان طوری تنظیم کنند که تولیدات ارائه شده نقش مستقیمی در زندگی مردم داشته باشد، آن وقت مردم استفاده میکنند. اما تا زمانی که این تغییر صورت نگیرد شعر مقاومت تنها یک نوع شعر سفارشی، کلیشهای و ویترینی خواهد بود که هر ازگاهی در جشنوارهها و کنگرهها آفتابی میشود.
شعر مقاومت برای حفظ ارزشها
پرویز بیکی حبیبآبادی(شاعر و نویسنده)
آیا پیشینه شعر مقاومت به دوران اسلام باز میگردد؟
قبل از آنکه بخواهیم پیشینه شعر مقاومت را در ادبیات بررسی کنیم لازم است پیشینه مقاومت را نزد بشر مورد توجه قرار دهیم.
از آن روزی که مویههای حضرت آدم و حضرت حوا در مرگ فرزند خود هابیل شنیده شد و از آن زمان که قابیل دست به این جنایت زد، پرداختن به مقاومت در دهن و زبان اهل زمین شکل گرفت.
مقاومت این نیست که ما حتماً در تقابل با نوعی نیروی خارجی و شیطانی باشیم. کسی که در راه آرمانهای خود جان از دست داد میتواند مخاطب را به فکر فرو برد و نوعی انگیزه را در او ایجاد کند که در ادامه به جریان مقاومت پیوند بخورد. پس از زمانی که بشر پای در زمین گذاشت مقاومت حتی در مقابل نفس اماره شکل گرفت. این مفهوم یا عمل دارای دایره و گسترهای پهناور و بدون مرز و جغرافیاست. مقاومت در ادبیات ما باعث ایجاد فضای مشترک میشود. یعنی ما در ایران در نژاد، زبان، فرهنگ، شکل، ظاهر و سلایق متفاوت با کشورهای دیگر هستیم. اگر هر کشوری به هر دلیلی مواجه شده باشد با یک تهاجم و در مقابل آن مقاومت انجام داده باشد، در اینجا با آن کشور که از هر لحاظ متفاوت با ماست فصل و مرز مشترک پیدا میکنیم. یعنی در حماسه، دفاع، در خاطرات جنگ و اجر نهادن به شعرا به فصل مشترک بین ما و آن کشور میرسیم.
ادبیات مقاومت ایران چه تأثیر مهمی از اسلام گرفته است؟
پس از ظهور اسلام در نبردهایی که شکل میگرفت مقاومت برای حفظ ارزشها، رسیدن به مدینه فاضله، رسیدن به آرمانها و پدید آمدن همه اینها با فرهنگ اسلام نوظهور درآمیخته و وجوه اشتراک پیدا کرده و چون دو خط موازی یا یک ریلی که لکوموتیو در آن حرکت میکند، توانسته با هم و به موازات هم این فضای مقاومتی را ایجاد کند. پس نمیتوانیم تفاوتی بین این دو قائل شویم. میتوانیم بگوییم که هر دو بر هم تأثیر گذاشتهاند و از هم تأثیر گرفتهاند و به یک فضای مشترک رسیدهاند که تاکنون تداوم پیدا کرده است. بدیهی است که اگر این فضای مشترک به وجود نمیآمد تداوم هم وجود نداشت.
آیا شما قبول دارید که شعر مقاومت از درون جبههها به اجتماع کشیده شد؟
این حرف، حرف درستی است. اما در شعر مقاومت خلأیی وجود دارد. به اعتقاد بنده اتفاقی که در نزد شاعران در زمینه آفرینش آثار ادبی(شعر) افتاده، در حوزه پژوهش انجام نشد. البته انجام شده ولی در قیاس با آثار شعری خیلی ضعیف بوده است.
با توجه به این مسئله میتوان گفت که ادبیات مقاومت ما شکل عملی ندارد؟
البته شکل علمی دارد اما این فضای علمی گسترده نبوده است. بایستی نهتنها ادبیات مقاومت ایران بلکه ادبیات مقاومت سایر ملتها را نیز داشته باشیم. با نگاه روانشناسی و آماری این فضا را مورد نقد قرار دهیم. آقای ضیاءالدین ترابی، ادبیات مقاومت جهان را در چند کتاب گردآوری کرده و آقای عبدالجبار کاکایی شعر مقاومت ایران و آسمان را به شکل تطبیقی منتشر کرده است.
بنابراین با توجه به تاریخ بلندمدت جنگ تحمیلی این پژوهشها میتوانست بیش از این باشد. در حوزه دانشگاهی کمکار شده. با وجود این دورنمایی قوی برای شعر مقاومت وجود دارد.
مسئولان فرهنگی ما چه وظیفهای برای عملی کردن شعر مقاومت دارند؟
مدیران فرهنگی در این حوزه شاید نگاه سازنده داشته باشند اما این نگاه تداوم نداشته چرا که با تغییر مدیریت این نگاه سازنده و دوراندیش عوض شده. این اتفاق باعث عدم تداوم در سازندگی و علمی کردن ادبیات مقاومت بوده است.
