گفتوگو: فاطمه اصلانزاده
هیچ زمان و مکانی از ادب و هنر مقاومت خالی نخواهد ماند، زیرا هر جا ظلم هست و ظالم هست، مبارز و مبارزه هم هست و هر کجا که میدان پایداری و مقاومت است، هنر مقاومت نیز وجود داشته و خواهد داشت.
برپایی نخستین کنگره سه روزه شعر مقاومت بینالملل اسلامی که 12، 13 و 14 آبانماه در ارومیه برگزار شد، فرصت مغتنمی را فراهم آورد تا از نزدیک با شعرای پیشکسوت و جوان شعر مقاومت آشنا شده و باب گفتوگو را درخصوص جایگاه این قالب هنری و اهمیت آن باز کنیم. آمادگی و بسترسازی جهت حفظ روحیه دفاعی در آحاد جامعه و مقابله با استکبار جهانی و ایجاد همدلی بین تمامی مستضعفین و مبارزان جهان از جمله ویژگیهای ادبیات مقاومت به ویژه شعر مقاومت است که شاعران در این گفتوگو به آن اشاره کردند.
رضا اسماعیلی، شاعر شعر مقاومت
شعر مقاومت روح بیداری و عدالتخواهی را تقویت میکند
مهمترین و اصلیترین محور شعر مقاومت چیست؟
در حوزه شعر مقاومت باید ریشه این قالب شعری را در سه حوزه مورد بررسی قرار دهیم. حوزه اول مبارزه با نفس است. در اشعار بسیاری از شاعران پارسیگوی شاهد شعرهایی هستیم که انسان را به مقاومت در برابر هوای نفس و وسوسههای شیطانی دعوت میکند. از جمله مثنوی معنوی مولانا اشعار بسیاری با مضامین اخلاقی و عرفانی وجود دارد که به انسان شیوه مبارزه با هوای نفس را میآموزد. فردوسی بزرگ نیز در شاهنامه اشعاری دارد که به تقابل خیر و شر اختصاص داشته، انسان را به مبارزه با دیو پلیدی و نفسانیت دعوت میکند، محور دوم شعر مقاومت درخصوص مبارزه با نیروهای بیگانه و خارجی است. در ادبیات اکثر کشورها شاعران ملی و میهنی سعی کردهاند با سرودن اشعار حماسی روح مقاومت و پایداری را در کالبد ملتهای خود بدمند و آنان را به مقابله با تجاوز نیروهای بیگانه و جهاد برای حفظ خاک میهن تشویق کنند. در ایران نیز در دوران هشت ساله دفاع مقدس شاهد بودیم که شاعران انقلاب با سرودن اشعار حماسی، رزمندگان را به مقاومت و پایداری برای حفظ خاک میهن دعوت میکردند. تفاوت دفاع مقدس با سایر جنگها که در کشورهای مختلف اتفاق افتاده، این است که ادبیات دفاع مقدس متأثر از آموزههای دینی است. به خصوص حماسه عاشورا و قیام امام حسین(ع). محور سوم، شعر مقاومت مبارزه با استبداد داخلی است. شاعران در شعرهایی که در این محور میسرایند، سعی دارند روح بیداری و عدالتخواهی را در ملتهای تحت ستم ایجاد و تقویت کنند. برای مثال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، شاعران با سرودن اشعار آزادیخواهانه همدوش مردم به جنگ نظام ستمشاهی برخاستند و با سرایش اشعار بیدارگرانه و آگاهیبخش، مردم را برای مقابله با دیکتاتوری نظام شاهنشاهی آماده میکردند.
پرنیانی از کلمات
پروانه نجاتی، متولد 1348 در شهرستان بهبهان، مؤسس انجمن شعر زنان شیراز و دارای لیسانس زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه شیراز است. نجاتی همچنین نماینده شعر جمهوری اسلامی در همایش بینالمللی شعر زنان جهان در بلغارستان به سال 2002 و تاجیکستان در سال 2009 بود که «داغ و دغدغه»، «شرح پرواز»، «فرشته و انجیر» و «قناریترین آواز» بخشی از اشعار او در زمینه شعر مقاومت است.
شما چه تعریفی از شعر مقاومت دارید؟
شعر مقاومت شعری است که ارزشهای اسلامی را تبیین میکند و هر جا که لازم باشد به دفاع از ارزشها میپردازد. در واقع گستره جغرافیایی شعر مقاومت اسلامی «جهان اسلام» است.
به نظر شما ارتباط شعرای مقاومت از سراسر جهان اسلام چه تأثیری در پیگیری ارزشهای انسانی دارد؟
همیشه پیوستن قطرههاست که به تشکیل رود، دریا و اقیانوس منجر میشود. شاعران مقاومت جهان اسلام هم با همگرایی و همآوایی میتوانند موج بیداری اسلامی را تقویت کنند و باعث حرکتهای مؤثر در معادلات سیاسی و اقتصادی جهان شوند.
جایگاه زنان در شعر مقاومت در ایران و سایر کشورهای اسلامی به چه صورت است؟
من فکر میکنم مقاومت هرگز جنسیتپذیر نیست و تاریخ لبریز از صحنههای درخشانی است که کانونهای مقاومت آن، همدوشی زنان و مردان را تجربه کرده است. شعر مقاومت هم مثل هر کانون مقاومت دیگری میتواند بر شانههای زنان و مردان مسلمان به پرواز درآید. زنان در گستره تاریخ اثبات کردهاند آنگاه که بوی سوختن و ساختن در کشاکش حوادث به مشام میآید، چیزی از مردان کم ندارند، پس بیهیچ تردیدی انشاءالله شعر مقاومت عرصه جلوهگری کلمات پرنیایی زنان خواهد بود.
میزان حضور جوانان در حوزه شعر مقاومت و ارائه آثار مربوط در این زمینه چگونه است؟
جوانی لبریز از هیجان، نشاط و انرژی است. شعر مقاومت هم طراوت آینده خود را وامدار حضور جوانان با انگیزه مؤمن و بهروز خواهد بود.
چه ارتباطی بین ادبیات دفاع مقدس و شعر مقاومت وجود دارد؟
شعر دفاع مقدس، در واقع سرمنشأ شعر مقاومت اسلامی است ولی همه آن نیست و در واقع میتواند بخشی از شعر مقاومت باشد، چراکه از نظر جغرافیایی و تاریخی گستره محدودتری دارد.
بهترین قالب ادبی برای بیان مقاومت چیست؟
شعر مقاومت جریان معناگر است، بنابراین میتواند همه قالبها را تجربه کند. به عبارتی «نوپای به ره نه، دگر مپرس هیچ/ خود راه بگویدت که چون باید رفت»
شما چه چشماندازی را برای شعر مقاومت ترسیم میکنید؟
انشاءالله شعر مقاومت حرکت ذهنی به سمت اتحاد اسلامی است و زمینهساز حرکتهای فرهنگی منسجم در جهان اسلام خواهد بود.
شعر مقاومت تا حد زیادی مرهون مقاومت جامعه اسلامی ما برای حفظ ارزشهای انقلاب اسلامی است و تلاش شاعران انقلاب میتواند الگوی خوبی برای شعر مقاومت اسلامی باشد.
اسرافیلی، شاعر و نویسنده دفاع مقدس:
شعر مقاومت، ایستادگی در مقابل دشمن
تعریف شما از شعر مقاومت چیست؟
هر شعری که ما را دعوت به پایداری و ایستادگی در مقابل دشمن (درونی- بیرونی) کند، این شعر گونهای از مقاومت است. گاه انسان نفسش به بیراهه میکشد، طاغوت هر انسانی نفس اوست. این در شکلهای فریبنده ظاهر میشود و این تظاهر است برای مقصود و تماشای ذات حق، علاوه بر این گاه شعر ما را به مقاومت و ایستادگی در مقابل همین نفس اماره و شیطان درون، فرامیخواند و گاهی نه، باز شعر ما را در مقابل این دشمن بیرونی تحریک و تهییج میکند. میتوان تعریف شعر مقاومت را به همین مقدار خلاصه بسنده کرد، یعنی هر شعری که ما را به راستی و درستی و صداقت رهنمود شود و از پلیدیها پرهیز دهد، شعر مقاومت است که ما را دعوت به ایستادگی، استقلال، آزادی و حفظ هویت دینی و ملی میکند.
