دلایل کاهش گرایش به ازدواج در میان تحصیلکرده‌ها

افزایش تردیدهای ازدواج دانشجویی با روش‌های مدرن

این تصور چند وقتی بیشتر طول نمی‌کشید، زیرا دانشجو با ورود به دانشگاه متوجه مشکلاتی در حل مسائل مختلفی که در نظر داشت می‌شد که همین موضوع انگیزه انجام بسیاری از کارها را از جمله ازدواج در او کاهش می‌داد. این روزها دانشجویان کمتر به ازدواج فکر می‌کنند. در این باره گفت‌وگویی را از نظرتان می‌گذرانیم.«عبدالمطلب عبدالله»، مدیر طرح تحقیقاتی ازدواج دانشجویی و جامعه‌شناس، مشکلات اقتصادی را مشکلی عام برای ازدواج دانشجویان مطرح کرد. این مشکل در همه کشورها و برای همه مردم وجود دارد و به همین دلیل، نمی‌توان مشکل اقتصادی را مشکلی اساسی دانست، زیرا همه اقشار جامعه به نحوی با این مشکل درگیر هستند. مشکلات مختلف در این حوزه و در ابعاد اقتصادی، فرهنگی و حتی تغییر شیوه زندگی وجود دارد. این مشکلی نیست که بتوان برای همگان نسخه یا به عبارتی راه‌حلی مشابه مشخص کرد. برای اینگونه مسائل اجتماعی، باید طیفی از موارد و مشکلات را با درجات تأثیرگذاری متفاوت در نظر گرفت. مشکلات اقتصادی ازدواج مختص زمان خاصی نیستمسئله اقتصادی در همه زمان‌ها و برای همه افراد وجود داشته است و مشکلی نیست که فقط به زمان ما و فقط برای ما وجود داشته باشد. حذف مشکلات اقتصادی ناممکن است. نگرش افراد نیز در این باره بی‌تأثیر نیست. افراد متمول هم هستند که با وجود ‌امکانات مالی فراوان، انگیزه‌ای برای ازدواج ندارند و این جز کاهش نقش مسائل فرهنگی نیست.بروز مشکل جمعیت طی دهه 60 که مبحث‌های کلانی در سیاست‌های کلی کشور به این موضوع اختصاص پیدا کرده بود، یکی از موضوعاتی است که شاید به این حوزه دامن زده باشد. در ادامه افزایش جمعیت، در دهه 70 ابراز نگرانی از سوی دستگاه‌هایی بود که جمعیت را رو به انفجار می‌دانستند و آن را بیش از میانگین رشد جمعیت جهانی عنوان کرده بودند. بر این اساس، شعار «فرزند کمتر، زندگی بهتر» تبلیغ شد طوری که شمار موالید را تحت کنترل درآورند. در سال‌های پس از دهه 70، تبلیغات و فعالیت‌های فرهنگی ویژه‌ای برای رواج ازدواج انجام نشد. در عین حال ماهواره‌ها و اینترنت رواج یافت و محیط‌های دانشگاهی و جمعی که جوانان در آنان حضور داشتند، رو به تزاید گذاشت.موضوع مهاجرت به شهرها و شهرنشینی و معضلات زندگی شهری، سبب شد که خود به خود، جوانان نسبت به تشکیل خانواده و ازدواج بی‌تفاوت شوند که این موضوع نگرانی‌هایی را در پی داشت، طوری که سن ازدواج بالا رفت.کمرنگ شدن نقش خانواده‌ها با ورود به جامعه مدرنیکی از مسائلی که در موضوع تحقیقات با آن رو به رو شدیم، مسئله شناخت جوانان از یکدیگر بود. در بعد سنتی، شناخت از طریق خانواده‌ها حاصل می‌شد و دختر و پسر زمانی تن به ازدواج می‌دادند که خانواده‌های هر یک، دیگری را تأیید می‌کرد. این راه، یکی از راه‌های شناخت بود.اکنون با گسترش شهرنشینی، نقش خانواده‌ها در شناخت جوانان از یکدیگر برای ازدواج کاهش چشمگیری یافته است و شبکه‌های ارتباطی غیرسنتی که دور از محافل خانوادگی شکل می‌گیرند، گسترش پیدا کرده‌اند. این موضوع مسئله شناخت و اهمیت آن را افزایش می‌دهد و از سویی با چنین روابطی، طرفین نمی‌توانند به شناختی درست از هم دست پیدا کنند. راه‌های شناختی که اخیراً در میان جوانان باب شده است از جمله قدم زدن در پارک‌ها به منظور کسب شناخت از طرف مقابل به صورت مستقل از خانواده، به عنوان راه‌های شناختی که در این دوره مدرن پدیدآمده مطرح است. این روش در عین حال که شناخت درستی از طرف مقابل به انسان نمی‌دهد، باعث ایجاد تردیدها و نگرانی‌هایی در طرف مقابل نیز می‌شود که فرد رو به روی خود را عفیف و سالم نداند و در داشتن این ویژگی‌های او دچار تردید شود.ازدواج مدرن باعث کاهش اعتماد طرفین می‌شودمدیر طرح تحقیقاتی ازدواج دانشجویی، آمار گرفته شده درباره طلاق را طی دوره تحقیق، بیشتر به مواردی مربوط دانست که ناشی از عدم اطمینان و اعتماد به طرف مقابل است و به این مشکل به دلیل روابط پیش از ازدواج دامن می‌زند. از سویی زندگی جدید هزینه زندگی را بالا می‌برد و اشتغال را سخت‌تر می‌کند. از سوی دیگر، تخصص‌های لازم برای به دست آوردن شغل مطرح می‌شود و کسب چنین مهارت‌ها و تخصص‌ها‌‌یی در کنار طی مدارج عالی تحصیلی، باعث می‌شود افرادی که به دنبال مدرک بالاتر هستند، به دنبال شغل ثابت و موقعیت شغلی مطلوبشان باشند. این موضوع سبب می‌شود که فرد به ازدواج از دیدگاه اقتصادی نگاه کند و آن را به تأخیر بیندازد. برای مثال، یک جوان که تصمیم دارد مدرک کارشناسی‌اش را بگیرد، تا بتواند در شغلی مرتبط و شایسته و درخور شأن به فعالیت مشغول شود، سنش به خودی خود، از 30 سال می‌گذرد. به همین دلیل سن ازدواج بالا رفته و به همین دلیل، پیچیدگی‌های زندگی شهری از عوامل به تأخیر انداختن ازدواج به شمار می‌رود.یکی از مسائلی که در دهه 70 مطرح شد، ازدواج دانشجویی بود که حل مشکل شناخت طرف مقابل، یکی از موضوعات مورد بحث در دانشگاه‌ها به شمار می‌رفت. مسئله شناخت و تسهیل در همسریابی از جمله اهدافی بود که در انجام این طرح دنبال می‌شد. با اجرایی شدن این طرح، جوانان زودتر ازدواج می‌کردند و از‌ امکانات وام،‌امکانات دانشجویی، مراسم مشترک جشن ازدواج و ... برخوردار می‌شدند. بانیان ازدواج دانشجویی به مقصد نرسیدندانجام این طرح، پاسخگوی نیاز دانشجویان نبود و پس از مدتی قطع شد. اگر چه این طرح به طور کلی تعطیل نشد، ولی استقبال از آن به دلایلی کاهش پیدا کرد. یکی از دلایل کاهش استقبال این بود که دانشجویان جدید نمی‌پذیرفتند که در جمع 99 زوج دیگر، مراسمی مشترک داشته باشند و از خانواده هر یک نیز 10 نفر حضور پیدا کند.همچنین ازدواج دانشجویان با همسری غیردانشجو، از دیگر مشکلاتی بود که طرح را به سوی تعطیلی کشاند، زیرا نیت بانیان آن را که درصدد حل مشکل ازدواج در محیط دانشگاه بودند برآورده نمی‌کرد. از این رو این طرح برای یک یا دو دوره انجام شد و چون اهداف متعالی آن حاصل نشد، به دست فراموشی و سهل‌انگاری سپرده شد. جلیل دارا، معاون‌امور فرهنگی وزارت علوم تحقیقات و فناوری نیز با بیان اینکه آمار دقیقی از تعداد دانشجویانی که ازدواج کرده‌اند در دست ندارد، این بحث را پی گرفت. این موضوع بیشتر به نهاد رهبری در دانشگاه مربوط می‌شود و از این رو، آنان باید‌ آمار دقیق‌تری داشته باشند.ازدواج دانشجویی مشکلات عمده‌تری از مسائل اقتصادی دارد. راهکارهای آشنایی دختران و پسران از این جمله است. همچنین موضوع تسهیلاتی که باید برای ازدواج دانشجویان در نظر گرفته شود، موضوع دیگر مطرح شده در این حوزه است.اگر اکنون آماری درباره تمایل به ازدواج دانشجویان گرفته شود، شمار فراوانی را به دست می‌دهد که به این موضوع پاسخ مثبت می‌دهند. ولی متأسفانه تسهیلاتی که ازدواج آنان را با هزینه اندک فراهم کند و در مخارج زندگی آنان خللی وارد نکند، وجود ندارد. از این رو باید درصدد تأمین تسهیلات بود تا‌امکان ازدواج را برای دانشجویان فراهم کرد. همچنین باید درباره راهکارهای نحوه آشنایی به آسیب‌شناسی پرداخت و درباره ازدواج دانشجویی به بحث و تبادل نظر پرداخت، به ویژه در رشته‌های خاص. یکی از موضوعاتی که معاونت فرهنگی وزارت علوم باید بیشتر روی آن کار کند این است که تسهیلات دانشجویی را برای ازدواج دانشجویان فراهم کند. برای مثال، می‌تواند با دادن وام به دانشجویان در حل این مشکل راه‌گشا باشد. همچنین اگر شرایطی فراهم شود که وزارت علوم بتواند‌امکانات بهتری را از تهیه خوابگاه و اختصاص وام در اختیار دانشجویان قرار دهد، ازدواج در دوران دانشجویی و همچنین ازدواج دانشجویی رو به افزایش می‌گذارد و ازدواج‌هایی که در این شرایط انجام می‌شود، استحکام بیشتری نیز پیدا می‌کند. از این رو باید بر اساس این زیرساخت‌ها تدابیری اندیشیده شود تا بتوان ازدواج را گسترش داد. بحث روابط دختر و پسر و اینکه چطور آنان با هم آشنا شوند و چطور یکدیگر را بشناسند، از جمله موضوعات بعدی است.راه‌اندازی کلاس‌های‌ آموزشی پیش از ازدواجهمچنین شاید لازم باشد دانشگاه کلاس‌هایی را برای رفع این مشکل برگزار کند تا دانشجو برای انتخاب راه درست، توجیه شود. به همین دلیل، دانشگاه‌ها کلاس‌هایی را برای زوج‌های دانشجویی که به تازگی ازدواج کرده‌اند، تشکیل داده است تا به آنان درباره مهارت‌های زندگی، خلقی و رفتاری‌ آموزش دهد. به نظر می‌‌رسد که اگر قبل از تشکیل خانواده، بتوانیم ‌آموزش‌هایی را به جوانان دانشجو که تمایل به ازدواج دارند ارائه دهیم، می‌توانیم از ایجاد مشکلات بیشتر در آینده پیشگیری کنیم. اینگونه اطلاع‌رسانی و ارائه بینش به دانشجو، او را کمک خواهد کرد. اگر در این زمینه اقدامات بیشتری انجام شود، رغبت و انگیزه بیشتری در دانشجویان برای ازدواج بر می‌انگیزد. وام و خوابگاه، راه‌حلی برای مشکلاتهمچنین باید تسهیلات بیشتری را برای دانشجویان و در دوران دانشجویی ارائه کنیم. ارائه کردن تسهیلات حج عمره و ‌امتیازهای جانبی، سبب تشویق دانشجویان در این حوزه می‌شود. همچنین تأمین خوابگاه در طول دوران تحصیل، دادن وام به دانشجویان سبب می‌شود که آنان با فراغ بال بتوانند اقدام به ازدواج کنند تا از نگرانی بیرون آیند. وزارت علوم اکنون بر سر دوراهی طرحی است که روند ازدواج دانشجویی را تسهیل کند تا در کنار تسهیل و ترغیب دانشجویان، به رفع موانع ازدواج نیز بینجامد.کلاس‌هایی که تاکنون برگزار شده‌اند، تا حدودی توانسته‌اند که معضلات پیش و پس از ازدواج را کاهش دهند. در حوزه آشنایی دانشجویان نیز، باید فضایی باشد که این موضوع را تسهیل کند، در عین حال، نظارت آگاهانه نیز در این حوزه اعمال شود. کلاس‌های توجیهی و ارائه تسهیلات می‌توانند در این حوزه راهگشا باشند.بحث انتقال دختران دانشجو، از جمله مواردی بود که انجام شد و اکنون آیین‌نامه آن در‌ آموزش عالی مطرح است و مرحله تکمیل را می‌گذراند. قطعاً اگر فرصتی فراهم شود، می‌توان‌ امتیازات متعددی را در نظر گرفت تا در تسهیل این موضوع کارگشا باشد. تعداد خوابگاه‌ها کافی نیستاز سویی، تعداد خوابگاه‌ها زیاد نیست و به دانشجویان متخصص اختصاص دارد که دوره تحصیلات تکمیلی را سپری می‌کنند. تعداد این خوابگاه‌ها کافی نیست و دانشجو باید برای در اختیار گرفتن این خوابگاه‌ها در نوبت قرار گیرد. همچنین در محدودیت زمانی که تعیین می‌شود، باید آن را تخلیه کند و این موضوع استرس زیادی به دانشجو وارد می‌کند. به همین منظور باید در تأسیس خوابگاه‌ها توجه بیشتری شود. حال اینکه ارائه تسهیلات در قالب وام باشد یا تأسیس خوابگاه، از موضوعاتی است که باید مورد بررسی قرار گیرد و طرح مورد نظر برای تصویب به مجلس برود و گام اساسی در این حوزه برداشته شود. ایجاد فضایی نظارت شده و سالم برای آشنایی دانشجویان با توجه به این که دانشجویان پاک‌ترین اقشار جامعه هستند باید مدیریت شود؛ چرا که دانشگاه می‌تواند بستر مناسبی برای این موضوع فراهم کند. همچنین اگر ارتباط خانواده و دانشگاه، محقق شود، والدین می‌‌توانند کمک مفیدی درباره ازدواج دانشجویان انجام دهند تا اینکار به نحو احسن انجام شود.