بنیانگذار و آینده‌ساز اوپک

اوپک سازمانی است که از زمان تأسیس در سال 1960 تاکنون با فراز و نشیب‌های گوناگون روبه‌رو بوده است. در واقع این سازمان که در زمره بازیگران اصلی انرژی در جهان به حساب می‌آید، علاوه بر کشورهای صادرکننده نفت، توجه کشورهای استفاده‌کننده از طلای سیاه را نیز به خود جلب کرده است. زیرا بخش مهمی از حیات و ممات کشورهای توسعه‌یافته، وابسته به نفت است و به همین سبب این کشورها همواره توجه خاصی جهت تأثیرگذاری بر بزرگ‌ترین و مؤثرترین کارتل نفتی دنیا یعنی اوپک به کار گرفته‌اند. در این بین کشور ایران که از منابع غنی نفت و گاز برخوردار است، یکی از اعضای مؤسس و تأثیرگذار در اوپک به شمار می‌آید. ایران که در کنار ونزوئلا، عربستان‌سعودی، کویت و عراق از بنیانگذاران اوپک در سال ۱۹۶۰ بود، در پی‌ریزی تشکیلات، مدیریت و قدرت‌بخشی به آن نقشی محوری ایفا کرده است. با این حال طی سال‌های گذشته همواره میزان تأثیرگذاری و بهره مندی از ایران از تصمیم‌های اخذ شده در این کارتل نفتی با نوسانات مختلفی مواجه بوده است.رژیم پهلوی و اوپکهنگامی که سازمان اوپک تأسیس شد، در میان کشورهای بنیانگذار فقط ایران و ونزوئلا شرکت‌های ملی نفت داشتند و دارای تجربیاتی در امور مربوط به عملیات اکتشاف تولید بودند. این ویژگی سبب شد که پس از تشکیل دبیرخانه اوپک در ژنو، کارشناسان ایرانی نقش محوری را در ساختن تشکیلات اوپک به عهده بگیرند. اولین دبیرکل اوپک نیز «فؤاد روحانی» از ایران بود که تا انتصاب به این سمت، معاونت هیئت‌مدیره و مدیر امور حقوقی شرکت ملی نفت ایران را به عهده داشت. به‌رغم نقش فائق ایران در ساختن تشکیلات اوپک و به عهده گرفتن اهرم‌های مهم مدیریتی آن، نگاه رژیم پهلوی به این سازمان نگاهی توأم با تأیید و تردید بود. به عبارتی ونزوئلا و عربستان با انگیزه‌هایی ولو متفاوت رسیدن به نظام سهمیه‌بندی برای مدیریت قیمت‌ها و کنترل بیشتر بر منابع نفتی خود را در چارچوب اوپک قابل تحقق می‌دانستند. با این حال در آن زمان شاه از این ایده حمایت چندانی نمی‌کرد.با این حال از اوایل دهه هفتاد که رژیم شاه با کنسرسیوم شرکت‌های هلندی و انگلیسی که استخراج و صدور نفت ایران را به عهده داشتند، دچار چالش‌های بیشتری شد، نگاه شاه به اوپک نیز تغییر کرد و متقاعد شد که می‌توان با استفاده از قدرت اوپک، قیمت نفت را افزایش داد.انقلاب اسلامی و اوپکسقوط پهلوی در سال ۱۹۷۹ و جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، از رویدادهای مهمی بود که بر سرنوشت اوپک اثر نهاد. در پی سقوط شاه ایران، بهای نفت بار دیگر در بازارهای جهانی چنان بالا رفت که وزیر اقتصاد وقت آلمان اعتراف کرد: «غرب هیچ چاره‌ای جز پذیرش افزایش قیمت ‌ندارد و تنها راهش کاهش مصرف است.» از سوی دیگر با وقوع انقلاب اسلامی و تغییر در سیاست خارجی ایران، نقش این کشور در اوپک نیز دگرگون شد. به طور کلی در سال‌های پس از انقلاب، ائتلافی از کشورهای عربی عضو اوپک همواره سعی کرده‌اند که نقش و جایگاه ایران را در بازارهای نفتی جهان کاهش دهند. از این‌رو 36 سال طول کشید تا ایران دوباره به دبیرکلی اوپک دست یابد. دلایل عمده چنین مسئله‌ای را باید در ترس کشورهای عربی از سیاسی‌تر شدن نقش اوپک، تشدید مخالفت آمریکا و افزایش قدرت جمهوری اسلامی در منطقه و جهان جست‌وجو کرد.ایران همچنان هم به لحاظ ذخایر نفتی و هم به لحاظ تولید، دومین قدرت اوپک به شمار می‌آید، با این حال حفظ موقعیت کنونی و ارتقای آن مستلزم تغییراتی اساسی در نحوه مصرف و نوسازی صنایع نفتی است. اگر وضع به همین منوال پیش رود و افزایش بی‌رویه مصرف انرژی در داخل کشور تداوم یابد، ایران تا ۱۰ سال دیگر نفتی برای صادرکردن نخواهد داشت. شایان ذکر است که مصرف سرانه انرژی در ایران از متوسط مصرف سرانه در جهان حدود ۶۰ درصد بیشتر است.هر ایرانی به‌طور متوسط در طول سال ۸/۱تن معادل نفت‌خام، انرژی مصرف می‌کند که روندی رو به افزایش دارد. اما متوسط جهانی آن 1/1تن معادل نفت‌خام است. در حالی که در سطح جهان به‌طور متوسط برای تولید یک میلیون دلار ارزش‌افزوده حدود 128تن معادل نفت‌خام، انرژی مصرف می‌شود که این رقم در ایران نزدیک به دو برابر است. بر این اساس قیمت پایین انرژی و فرهنگ نامناسب مصرف از جمله عوامل مصرف بی‌رویه انرژی در ایران تلقی می‌شوند.ایران و آینده اوپکمحدودیت‌های ناشی از سیاست‌های انفعالی اوپک به ضرر کشورهای عضو است، به همین سبب برخی از کارشناسان معتقدند که اگر ایران از اوپک خارج شود، بهتر می‌تواند جایگاه خود را در اقتصاد جهانی و در تعامل با کشورهای صنعتی و از طریق همکاری با کشورهای
غیر اوپک ارتقا بخشد.از این دیدگاه اوپک مانند دامی است که استمرار عضویت در آن با اصل حداکثرسازی منافع ملی تضاد دارد، منافع هر عضو موقعی حداکثر است که به گروه غیراوپک بپیوندد؛ اما خروج همزمان چند عضو از اوپک تضعیف اوپک را به دنبال دارد، اوپک ضعیف می‌تواند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت تأثیر ملاحظه‌ای بر بازار جهانی نفت بگذارد. هر چند نباید فراموش کرد که حذف اوپک از بازار متضمن منافع بلند مدت کشورهایی است که ذخایر بالای نفت و هزینه‌های پایین اکتشاف و تولید دارند.از این‌رو جمهوری اسلامی ایران برای ارتقای جایگاه خود در اوپک باید مسیر متفاوتی را در پیش گیرد. استفاده از دیپلماسی نفتی، تنش زدایی در روابط با همسایگان و کشورهای عضو اوپک، انجام مذاکرات دوجانبه با کشورهای عضو اوپک و استفاده از نفت به‌عنوان ابزاری سیاسی می‌تواند منافع ملی ایران را در آینده تأمین کند. دراین راستا پیشنهاد ایران مبنی بر انتشار پول واحد اوپک می‌تواند گام مهمی باشد. این موضوع که از تجربه موفق اروپا در انتشار یورو الگوبرداری شده است، خواهد توانست دولت‌های عضو را بر بازارهای ارز خویش مسلط کند. همچنین این پول دارای ارزش رقابتی با دلار و یورو خواهد بود. این پیشنهاد بر سر آن است تا اوپک چاره‌ای به غیر از میزان استخراج را در کنترل بازارها به کار بندد. علاوه بر تسهیل مبادله بین اعضای اوپک، می‌توان پول واحد را وسیله‌ای برای انجام مبادله با سایر کشورها قرار داد که هرچند اولویت استفاده آن در بازار نفت است، ولی حتی در دیگر بازارها نیز کاربرد خواهد داشت. در حال حاضر با انتخاب ایران به‌عنوان دبیرکل اوپک پس از 36 سال می‌تواند امکان پیگیری این پیشنهادات را بیشتر سازد.