هنگامی که ولادیمیر پوتین، نخستوزیر روسیه در پایان زمستان سال 2009 از آغاز کار نیروگاه بوشهر در تابستان سال آینده خبر داد، بسیاری به سخنان او با دیده تردید نگریستند، زیرا آغاز بهکار نخستین نیروگاه هستهای ایران، به رغم تعیین زمانبندیهای متعدد، تا کنون بارها به تأخیر افتاده بود.با این حال به نظر میرسد آخرین حرف پوتین در این ارتباط، حرفی مردانه بوده و روسها که به کارشکنی و عدم پایبندی به تعهدات خود شهره شدهاند، این بار تصمیم به راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر گرفتهاند.بر این اساس همانطور که «سرگئی نوویکُف» سخنگوی شرکت «روس اتم» اعلام کرده بود، سوختگذاری نیروگاه هستهای بوشهر از 30 شهریور 1389 آغاز شد.اگر چه سوختگذاری عملا به معنای آغاز کار نیروگاه اتمی نیست و پس از آغاز به کار رآکتور حدود دو ماه زمان برای وصل برق تولیدی به شبکه سراسر لازم است، با این حال یکی از گامهای اصلی و مرحلهای کلیدی در بهرهبرداری از این نیروگاه هستهای هزار مگاواتی محسوب میشود.
در این بین آنچه از اهمیت زیادی برخوردار است، جهتگیری روسیه است که بهرغم اعتراضات امریکا و سایر قدرتهای غربی، با آغاز سوختگیری رآکتور عملا یک گام اساسی به سوی راهاندازی نیروگاه بوشهر برداشته است.از این رو در شرایطی که پرونده هستهای ایران به مرحله حساسی رسیده و غرب سعی کرده نوعی توافق جهانی علیه فعالیتهای اتمی ایران بهوجود آورد، این سوال بهوجود میآید که علت راهاندازی نیروگاه بوشهر از سوی روسها چیست؟ در واقع عمل روسها در شرایطی که فشارها بر ایران افزایش یافته، تا حد زیادی سؤال برانگیز شده است.در خصوص چرایی و چگونگی راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر در زمان و شرایط فعلی، دست کم هشت سناریو مطرح است:
1ـ راهاندازی طبق برنامه زمانبندی شده: از نظر مقامهای روسیه، تکمیل و راهاندازی نیروگاه بوشهر ارتباطی با پرونده اتمی ایران ندارد.بر این اساس تمام مشکلات فنی نیروگاه بوشهر حل شده و مطابق با زمانبندیهای پیشین، نیروگاه آماده سوختگذاری شده است. بر این اساس آنچه منابع روسی اکنون در مورد زمان راهاندازی نیروگاه بوشهر میگویند، منطبق با آخرین اظهارنظر رئیس شرکت روساتم، پیمانکار روسی نیروگاه بوشهر، در اردیبهشت ماه امسال است.همچنین ولادیمیر پوتین، نخستوزیر روسیه نیز در روزهای پایانی اسفندماه ۸۸ تأیید کرده بود که نیروگاه بوشهر در تابستان امسال سرانجام به بهرهبرداری خواهد رسید.بنابراین هیچ قصد و غرضی از انتخاب زمان فعلی برای راهاندازی نیروگاه در کار نبوده است.
2ـ راهاندازی طبق توافق مسکو ـ واشنگتن: مطابق با این سناریو، راهاندازی راکتور بوشهر در راستای اجرای بخشی از سیاست خارجی امریکاست.در واقع این توافق بین روسیه و امریکا صورت گرفته و عملا ادامه توافق این دو کشور در زمان بوش است.انتظار امریکا از موافقت با راهاندازی این نیروگاه این بوده که روسیه همکاری بیشتری با سیاست خارجی امریکا در قبال ایران داشته باشد و در عین حال ایران هم پیام مثبتی دریافت کند.البته ممکن است در این مورد امریکا به همه انتظارات خود نرسد، اما راهاندازی نیروگاه بوشهر نتیجه یک پیشتوافق عمده است.
3ـ احیای وجهه روسیه در جهان: عدم پایبندی روسیه به قراردادها و معاهدات خود با ایران نه تنها موجب شده که یک بار دیگر خاطرات منفی روسها در اذهان ایرانیان زنده شود، بلکه عملاباعث شده که سایر کشورهای جهان نیز با دیده تردید به همکاری با مسکو بنگرند.بر این اساس عدم پایبندی روسها به تعهدات و قراردادهایشان تنها به زیان ایران نبوده است؛ بلکه خود روسها نیز از این امر متضرر شدهاند، زیرا در عرصه بینالمللی تعهد دولتها مهمترین تضمین برای عقد پیمانهای نوین است.به همین سبب اگر روسیه توجهی به قراردادهای خود با ایران نمیکرد، در دنیا نیز بهعنوان دولتی بیقید و بند و نامتعهد شناخته میشد و بدین ترتیب فرصت همکاری با سایر کشورها را نیز از دست میداد.چنانکه تا کنون نیز عدم پایبندی روسها به تعهدات بینالمللی خود موجب خدشهدار شدن وجهه آنها نزد سایر کشورها شده است.مطابق با این سناریو، روسها متوجه عواقب جهانی عدم پایبندی خود به قراردادها و تعهداتشان با سایر کشورها شدهاند و با تکمیل نیروگاه بوشهر سعی دارند خود را به تعهداتشان پایبند نشان دهند و روسیه را کشوری قابل اعتماد در نظام بینالملل معرفی نمایند.
4ـ برقراری توازن میان شرق و غرب: اعمال تحریمهای یکجانبه از سوی امریکا و اتحادیه اروپا باعث شده که روسیه تا حد زیادی احساس کند که در همراهی با غرب در خصوص تصویب قطعنامه 1929، فریب خورده است.از این رو روسها سعی دارند از همراهی بیچون و چرا با غرب پرهیز نمایند و یکبار دیگر توازن و تعادل را در روابط خود با شرق و غرب برقرار نمایند.روس که طی ماههای اخیر و با توافق در خصوص قطعنامه شورای امنیت علیه ایران، عملا این توازن و تعادل را از دست دادهاند، هماکنون قصد دارند با راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر، یکبار دیگر به شرایط قبلی بازگردند.
5ـ بهبود روابط با ایران: طی ماههای اخیر همراهی روسیه با غرب، عملا موجب تیرگی روابط تهران و مسکو شده است.از این رو در شرایطی که دولت روسیه علاقه چندانی ندارد با جمهوری اسلامی قطع رابطه کند یا سطح روابطش را با ایران کاهش دهد، لذا راهاندازی نیروگاه بوشهر میتواند گام مؤثری جهت جلب اعتماد مجدد تهران باشد.
6ـ جلوگیری از تهاجم نظامی به ایران: در شرایطی که طی هفتههای اخیر لفاظیها و شایعهپراکنیها در خصوص حمله نظامی امریکا و رژیم صهیونیستی به ایران افزایش یافته، لذا میتوان علت تعجیل روسیه در راهاندازی نیروگاه اتمی بوشهر را در این نکته جستوجو نمود که عملاً روسها نمیخواهند جنگ جدیدی در منطقه آغاز شود.بر این اساس نیروگاه هستهای بوشهر پس از سوختگذاری، عملا بهعنوان تأسیسات اتمی محسوب میشود و از نظر قوانین بینالمللی نمیتوان به تأسیسات اتمی در حال کار حمله نظامی کرد. زیرا طبق کنوانسیون ژنو از سال ۱۹۴۹ حمله به تأسیسات اتمی ممنوع است.
7ـ حرکت در راستای سیاستهای غرب: بر این اساس روسها تحت خواست و اراده غرب دست به تکمیل نیروگاه زدهاند، زیرا سعی دارند با راهاندازی نیروگاه بوشهر نشان دهند که دعوای غرب با ایران بر سر استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای نیست. بدین ترتیب غرب میتواند از همکاری روسیه با ایران در ساخت و راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر بهعنوان یک نمونه و الگو استفاده نماید و چنین تبلیغ کند که آماده همکاری هستهای نه تنها با ایران، بلکه با تمام کشورهای جهان است.علاوه بر این غرب میتواند چنین عنوان کند که با راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر، به دلیل آنکه کاربردی غیرنظامی دارد، موافق است و با سایر فعالیتهای هستهای ایران به دلیل آنکه ماهیتی نظامی دارد، مخالفت میکند.در این سناریو، روسیه عملا در راستای سیاستهای غرب حرکت میکند. زیرا راهاندازی نیروگاه بوشهر گواه آن است که ایران ضرورتی برای پیشبرد برنامه غنیسازی در درون کشور ندارد.چرا که تأمین سوخت نیروگاه و سپس تحویل سوخت مصرفی از سوی روسیه، تضمینی برای برنامه اتمی صلحآمیز است.در واقع راهاندازی نیروگاه بوشهر نشان میدهد که ضرورتی برای غنیسازی اورانیوم در ایران وجود ندارد.
8ـ استفاده ابزاری در برابر غرب: بسیاری از دیپلماتهای غربی مدعی هستند که روسیه از نیروگاه هستهای بوشهر بهعنوان اهرم فشار در روابط خود با غرب بهره میگیرد. در شرایط کنونی نیز روسها در حالی از آغاز به کار نیروگاه خبر دادهاند که پیشتر مقامهای امریکایی از روسیه خواسته بودند، مادامی که ایران تضمینهای لازم را در باره صلحآمیز بودن برنامه هستهای خود ارائه نکرده است، از راهاندازی نیروگاه اتمی بوشهر خودداری کنند.مطابق با این سناریو، روسیه از ساخت و راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر به مثابه ابزار و اهرم فشاری بر غرب استفاده میکند.
در مجموع فارغ از آنکه کدام یک از سناریوهای فوق در خصوص نیت روسها برای تکمیل و راهاندازی نیروگاه هستهای بوشهر از اهمیت بیشتری برخوردار هستند، باید به این نکته توجه کرد که رآکتور بوشهر نقش غیرقابل انکاری در توسعه برنامههای هستهای ایران دارد.از این رو قصد روسها به منظور راهاندازی آن، گام مؤثری در حوزه پیشرفتهای هستهای ایران محسوب میشود.
