سرانجام پس از کشوقوسهای بسیار، رئیسجمهور روسیه روز 22 سپتامبر 2010، در دستوری تحویل سامانه اس-300 و انتقال مستقیم یا غیرمستقیم هشت نوع سلاح سنگین از جمله تانک، خودروهای زرهای، هواپیماهای جنگی، هلیکوپترهای تهاجمی، کشتیهای نظامی و سیستمهای موشکی را به ایران ممنوع اعلام کرد.همچنین این دستور شامل ممنوعیت حمل و نقل از طریق خاک روسیه (از جمله حمل و نقل هوایی)، صادرات از خاک روسیه به ایران و همچنین انتقال به ایران در خارج از مرزهای روسیه با استفاده از کشتیها و هواپیماهای تحت پرچم روسیه هرگونه تانک جنگی، ماشینهای زرهپوش جنگی، سیستم کالیبر بزرگ توپخانه، هواپیماهای جنگی، موشک یا سیستم موشکی که آنها برای اهداف ثبت سلاحهای متعارف سازمان ملل متحد مشخص شدهاند، سیستم موشکی ضد هوایی اس-300، و همه مواد مربوط به موارد فوق، از جمله قطعات یدکی نیز میشود.
اس ـ 300 چیست؟ موشکهای اس۳۰۰ سامانه دفاعی هستند و خطری برای کشور ثالث بهوجود نمیآورند.در واقع سیستمهای اس ـ 300، ویژه دفاع از تاسیسات صنعتی، نهادهای دولتی، پایگاههای نظامی و مقرهای فرماندهی در برابر حملات هوایی و فضایی دشمن هستند.این سیستمها قادر به نابودسازی اهداف بالستیک بوده و از قابلیت واردسازی ضربه به اهداف زمینی نیز برخوردار هستند.روسیه قبلاً قرارداد فروش چندین مدل از این نوع سیستم ضدموشکی را عملیاتی کرده است که از آن جمله میتوان به تحویل آن به بلاروس و بلغارستان و همچنین عقد قرارداد در خصوص نوع پیشرفته این سیستم با آذربایجان، چین، هند، و اوکراین اشاره کرد.علاوه بر این، هم اکنون نیز مذاکراتی برای فروش مدلهای مختلف این سیستم پدافند موشکی میان روسیه و کشورهایی از قبیل عربستان، ترکیه، یونان، قبرس و غیره در حال انجام است. بنابراین در شرایطی که روسیه قبلاً چندین قرارداد فروش سیستم دفاعی اس۳۰۰ را با کشورهای مختلف عملیاتی کرده، با این حال برای تحویل این سامانه به ایران همواره مانعتراشی نموده و دست آخر از عدم قطعی این موشکها سخن به میان آورده است.
مدودف بهدنبال مذاکره
از این رو میتوان مهمترین دلایل عدم تحویل این سامانه به ایران را در مقاصد و اهداف سیاسی جستوجو کرد. در واقع رئیسجمهور روسیه با امضای حکم تحریمها در قبال ایران، نه تنها به اعمال تحریمهای شدید ایران پرداخت، بلکه عملاً نظر کسانی که خواستار توسعه همکاریها با تهران بودند را نیز کنار گذاشت. ظاهراً به نظر میرسد مدودف با این تصمیم خواسته است در آستانه رأیگیری سنای امریکا در مورد پیمان جدید کاهش تسلیحاتی (استارت) از کاخ سفید کنار بیاید و از آن حمایت کند و قصد دارد به گفتوگوی خود با امریکا که از زمان آغاز دوره ریاستجمهوری «باراک اوباما» از سر گرفته شده و فشار نمادین دکمه شروع (Reset) توسط کلینتون و مدودف کلید خورد، ادامه دهد و به همین سبب تلاش میکند تا موقعیت رئیسجمهور امریکا در عرصه بینالمللی پیچیدهتر از وضعیت فعلی نشود. وضعیتی که در سایه رقابتهای انتخابات میاندورهای امریکا بیش از پیش پیچیده و سخت شده است. از این رو کاخ سفید نیز بلافاصله از تصمیم روسیه در خصوص عدم تحویل سامانههای موشکی «اس-300» به جمهوری اسلامی ایران استقبال کرد و این تصمیم کرملین را گویای همکاری نزدیک مسکو و واشنگتن با هدف دفاع از منافع مشترک و تقویت امنیت جهانی دانست.
از سوی دیگر رئیس جمهور روسیه با پیوستن به تحریمهای بینالمللی علیه ایران قصد دارد نشان دهد که نظریه مدرنیزاسیون سیاست خارجی این کشور در راستای توسعه روابط با کشورهای غربی به خصوص امریکا جهت گیری شده است. البته روسها سعی میکنند همچنان جانب احتیاط را نیز نگه دارند.به نحوی که بهرغم اعلام ممنوعیت فروش موشکهای اس ـ 300 به ایران، «سرگی نویکوف»، سخنگوی رسمی شرکت دولتی «روس اتم» روسیه، اظهار داشته که طرح نیروگاه اتمی بوشهر و همچنین دیگر پروژههای «روس اتم» تحت تأثیر تحریمهای بینالمللی قرار ندارند.
ظاهراً این دیدگاه در کرملین توفق یافته که تنش بین امریکا و ایران نباید دامن روسیه را بگیرد.به همین سبب مقامات کرملین اکنون صریحاً علیه ایران موضعگیری میکنند و احتمالاً در آینده نیز بیش از پیش از ایران فاصله خواهند گرفت.
علاوه بر عامل امریکا در روابط ایران و روسیه، متغیر دیگری که بر مناسبات تهران و مسکو تأثیرگذار است، دولت اسرائیل است. به خصوص که صهیونیستها در برخی از ارکان و نهادهای تصمیمگیرنده و راهبر در روسیه نیز نفوذ دارند. در سفری که شیمون پرز، رئیس رژیم صهیونیستی در مرداد 1388 به روسیه داشت، اعلام کرد که همتای روس وی قول داده است تا در مورد فروش سیستمهای دفاع موشکی اس ۳۰۰ به ایران بازنگری کند. در آن دیدار مدودف با تأکید براینکه فروش چنین سیستمهای موشکی به ایران میتواند بر وضعیت حساس و شکننده توازن قوا در خاورمیانه اثرات منفی بگذارد، قول تجدید نظر در انجام این معامله را داد. ظاهراً در حال حاضر نیز پروژههای مشترک نظامی مسکو ـ تلآویو و همچنین توسعه مناسبات یکی از دلایل مهم ممنوعیت فروش اس ۳۰۰ به ایران بوده است. نباید از یاد برد که سطح مبادلات تجاری اسرائیل با روسیه دو برابر تبادلات تجاری ایران با روسیه است.
بنابراین علاوه بر فشارهای مختلفی که بر کرملین در خصوص لغو این قرارداد وارد شده، امتیازاتی نیز به مسکو تعلق گرفته است. زیرا این تصمیم در شرایطی به صورت رسمی اعلام شده که روسیه به امضاء سند همکاری نظامی با امریکا و عقد تفاهمنامه نظامی با اسرائیل پرداخته است. همچنین روسها در حال انجام گفتوگوهایی به منظور خرید سلاحهای پیشرفته از فرانسه و تولید مشترک سلاح با آن کشور نیز هستند. به خصوص در شرایطی که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه در ماه ژوئن 2010 گفته بود که موشکهای اس۳۰۰ ، بهعنوان جنگافزارهای پدافندی، شامل تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل متحد نمیشوند، با سخنان نیکولای ماخاروف فرمانده ستاد نیروهای مسلح روسیه در روز ۲۲ سپتامبر 2010 که موشکهای اس ۳۰۰ را بدون تردید شامل تحریمهای بینالمللی دانسته، دارای تناقضات آشکاری است.از این رو میتوان انصراف روسیه از تحویل موشکهای اس ـ 300 به ایران را نتیجه امضای توافقنامه جدید همکاریهای نظامی روسیه و رژیم صهیونیستی دانست. این توافقنامه که روز ششم سپتامبر 2010 میان وزرای دفاع روسیه و اسرائیل در مسکو به امضا رسید، احتمالاً نقش مهمی در هدف بازداشتن مسکو از فروش سلاح به ایران ایفا کرده است.
در مجموع به نظر میرسد معامله سامانه موشکهای اس ـ 300، در پاسخ به تحریمهای سازمان ملل متحد (قطعنامه 1929 شورای امنیت) علیه ایران و به دلیل مخالفتهای واشنگتن ـ تلآویو لغو شده است، زیرا پیش از این نیز همواره کشورهای غربی به خصوص امریکا و اسرائیل از روسیه به دلیل فروش سیستم موشکی پیشرفته به ایران انتقاد میکردند و معتقد بودند این سیستم، ایران را قادر خواهد ساخت تا در برابر حملات هوایی علیه مراکز اتمی خود ایستادگی کند.
پوتین و مدودف اختلاف ندارند
نکته مهم دیگری که باید به آن توجه داشت، این است که ظاهراً مدودف و پوتین بهعنوان رهبران روسیه مشترکاً درباره ایران تصمیم گرفتهاند و بین آنها هیچ اختلاف نظری وجود ندارد. از این رو میتوان لغو قرارداد سامانه دفاع موشکی اس ـ 300 با ایران را نشاندهنده تصمیم جدی رهبران کرملین به افزایش سرعت و گسترش دامنه همکاری با غرب نیز تلقی کرد. این در حالی است که به احتمال زیاد این رفتار روسها با واکنش تند مقامات جمهوری اسلامی روبهرو خواهد شد و آنها را در ساخت سیستم دفاعی مشابه در داخل کشور مصممتر خواهد کرد. همچنین این تصمیم روسیه در آینده روابط دو کشور نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت و احتمالاً باعث تیرگی بیشتر در روابط تهران و مسکو خواهد شد، بهخصوص که همکاریهای ایران و روسیه گسترده است و اگر روسها به قراردادهای خود عمل نکنند، تأثیری منفی در روابط دوجانبه خواهند گذاشت. در واقع عدم پایبندی روسیه به قراردادها و معاهدات خود با ایران موجب خواهد شد که یک بار دیگر خاطرات منفی روسها در اذهان ایرانیان زنده شود.
مسلماً مقامات جمهوری اسلامی از سیاستهای روسیه و دستورالعملهای جدید رئیس جمهور این کشور درباره تحریمها علیه ایران بسیار ناراضی هستند و این امر به کاهش روابط نظامی، اقتصادی و سیاسی منتهی خواهد شد. البته کاهش روابط به معنای قطع کامل مناسبات طرفین نیست، زیرا هنوز دو کشور ایران و روسیه دارای منافع مشترک و درازمدتی هستند که نمیتوانند چشم روی آنها ببندند. بهعنوان نمونه همچنان همکاریها در عرصه دریای خزر، اوپک گازی و اتمی مثل سابق حفظ خواهد شد.در این بین باید توجه داشت که عدم پایبندی روسها به تعهدات و قراردادها تنها به زیان ایران نیست، بلکه خود روسها نیز از این امر متضرر خواهند شد. در واقع در عرصه بینالمللی تعهد دولتها مهمترین تضمین برای عقد پیمانهای نوین است، به همین سبب اگر روسیه در قراردادهای خود با ایران التزامی نداشته باشد، در دنیا بهعنوان دولتی بیقید و بند و نامتعهد شناخته میشود و بدین ترتیب فرصت همکاری با سایر کشورها را نیز از دست میدهد. از این رو پایبند نبودن روسها به تعهداتشان در قبال ایران میتواند تأثیر زیادی بر روابط آنها با سایر کشورها نیز داشته باشد.همچنین باید در نظر داشت که ایران تاکنون شریک مهم و ژئوپلتیک مسکو در منطقه بوده است و تضعیف تماسهای سیاسی، بیش از کاهش روابط تجاری میتواند به مسکو ضربه بزند.
