روزنامه ملیت چاپ آنکارا خبر از تدوین سند امنیت ملی جدید ترکیه داد که به موجب آن چشمانداز جدید ترکیه در چشمانداز کلان امنیتی تعیین میشود. سند جدید را ستادکل ارتش با همکاری وزارت کشور، وزارت امور خارجه، سازمان اطلاعات و برخی واحدهای ذیربط تدوین کردهاند که از آن به نام کتاب قرمز یاد میشود. سند امنیت ملی پیشین در سال 2005 به تصویب شورای امنیت ملی ترکیه رسید و قرار است که سند جدید در اکتبر سال جاری مورد بررسی و رایگیری این شورا برسد. به نظر نویسندگان سند جدید چهار کشور روسیه، ایران، عراق و یونان دیگر به عنوان تهدیدی برای امنیت ملی ترکیه قلمداد نمیشوند و از این رو نام آنها را از لیست تهدیدات اولیه خارجی پاک کردهاند. نویسندگان «کتاب قرمز» نه تنها این چهار کشور را از فهرست تهدید امنیت ملی ترکیه خارج کردهاند، بلکه از آنها به عنوان همکاران بالقوه ترکیه یاد کردهاند.
AKP و سند جدید
روشن است که کاربرد تعبیر «همکار بالقوه» در این سند برای چهار کشور مذکور به یک میزان نبوده و تدوینکنندگان سند هر کشور را از جهت خاصی بررسی کردهاند اما همچنان که روزنامه ملیت در گزارش خود ذکر کرده میتوان گفت که این سند تحت تأثیر دیدگاه حزب حاکم عدالت و توسعه، AKP، در سیاست خارجی تنظیم شده است. سیاست خارجی دولت رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه، و حزب AKP وی تحت عنوان دیپلماسی «به صفر رساندن» خوانده میشود و به این معنا است که این کشور سعی دارد تا در روابط فیمابین با کشورهای همسایه مشکلات موجود را تقلیل داده و در عوض زمینههای همکاری را افزایش دهد. بارزترین مصداق این سیاست را میتوان در سفر 13 ماه میسال جاری اردوغان همراه با ده وزیر کابینه و تعداد قابل توجهی از نمایندگان صنایع و تجار ترکیه به یونان دانست که طی آن اردوغان حضور خود در آتن را به عنوان لحظهای تاریخی توصیف کرد. نتیجه آن سفر تشکیل شورای عالی همکاری راهبردی و تشکیل اولین نشست مشترک دو دولت و همچنین امضای چندین توافقنامه بین دو کشور در حوزههای اقتصادی، مهاجرت، انرژی بود.
بانی این دیپلماسی به پیشنهادی باز میگردد که اسماعیل جم، وزیر امور خارجه فقید ترکیه، در چندین سال پیش برای حل اختلاف بین ترکیه و یونان مطرح کرد. او در اوایل قرن حاضر پیشنهاد کرده بود تا دو کشور همکاریهای اجتماعی، تجاری، اقتصادی و فرهنگی خود را به نحوی تنظیم کنند که مشکلات حقوقی و سیاسی موجود بین دو کشور کمترین تأثیر را بر آنها داشته باشند. به عبارتی مختصر، راهکار اسماعیل جم به معنای یافتن همکاری بنابر ظرفیتهای موجود است حتی اگر اینکه چنین ظرفیتهایی در اموری از قبیل توریسم باشد که چندان بعد اقتصادی یا سیاسی قابل توجهی ندارد اما میتواند بدون تأثیر از مسائل و مشکلات محتمل به افزایش همکاریها کمک کند. هر چند که راهکار اسماعیل جم در خصوص رابطه ترکیه با یونان بود اما او از این راهکار برای تجدید روابط ترکیه با روسیه در دیدار سال 2001 خود با ایوانف، وزیر امور خارجه وقت روسیه، در نیویورک استفاده کرد. احمد داوداوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه، پیشنهاد اسماعیل جم را به نحوی گستردهتر و به عنوان مبنای اساسی دیپلماسی ترکیه در ارتباط با همسایگانش تعریف کرد و از این رو بود که سفر او به اقلیم کردستان عراق در ماه مارس سال جاری بر خلاف رویه گذشته و فتح بابی در روابط ترکیه و کردستان عراق بود. سایت یونانی گریگ ریپورتر با اشاره به دیپلماسی داود اوغلو، سند جدید امنیت ملی را تحت تأثیر آن و برای برقرای روابط دوستانه و همکاری با همسایگان تعبیر کرده است.
همکاری با همسایگان
شورای امنیت ملی ترکیه در دهههای گذشته تحت تأثیر دولتهای غربگرا و برخی از نظامیان این کشور تلقی غیر واقعی از روسیه، ایران، عراق و یونان داشتند. از این رو، آنان صدور انقلاب را در سند امنیت ملی خود به عنوان تهدیدی برای این کشور قلمداد میکردند. دولت اردوغان با رویکردی واقع بینانه، دیپلماسی به صفر رساندن را در پیش گرفت و این مسأله باعث شده تا در سند جدید دیگر یادی از موضوع صدور انقلاب به عنوان یک تهدید از سوی ایران نشود. فعالیت هستهای ایران یکی از موضوعات مورد اشاره در این سند است که از عنوان فعالیت سلاحهای هستهای با صفت مورد مناقشه یاد کرده اما در یک جمله که مربوط به فعالیت هستهای رژیم صهیونیستی است، به صراحت از این کشور به عنوان تنها کشور دارنده زرادخانه اتمی در منطقه یاد کرده است.
با نگاهی کلی به این سند معلوم میشود که دیپلماسی داود اوغلو موجب شده تا در این سند راههای همکاری متقابل با این چهار کشور برجسته شده و دیگر اثری از نگاه منفی سابق باقی نماند. از این رو است که ترکیه برخلاف انتظار کشورهای غربی و رژیم صهیونیستی گسترش روابط با روسیه، ایران و عراق را در چشمانداز کلی سیاست خارجی خود قرار داده و باید از یک سو انتظار انتقاد آن کشورها از این کشور را داشت و از سوی دیگر، متوقع تلاش ترکیه برای ایجاد ظرفیتهای جدید برای همکاری با این کشورها بود.
