آذر رسولی- دیدگاه اسلام، روشنفکر اجتماعی را کسی میداند که به علم و مباحث علمی علاقهمند بوده و در چارچوبهای علمی به جامعه خدمات میدهد و در اسلام این خدمت رسانی عبادت است.
حجتالاسلام سید مجتبی اکرمی، پژوهشگر مسائل دینی معتقد است: دین اسلام، مبادرت به مشاغل علمی که به ضروریات جامعه مرتبط است را واجب کفایی میداند که حتماً باید عدهای به آن اهتمام بورزند. اسلام این افراد را جزء روشنفکران جامعه میداند؛ همانند پزشکان و معلمان. از آنجا که اسلام برای علم بسیار اهمیت قائل است، روشنفکری را که در خدمت جامعه باشد، فردی پسندیده میداند. منظور دین از جامعه اسلامی، جامعهای است که در آن اصول و ارزشهای اسلام وجود داشته و آن اصول، برنامهها و اهداف جامعه را تعیین کند.
حال باید دید با توجه به اینکه دین اسلام پایبند به سنتها و آداب خاص خود است، آیا عمل به این آداب به اعتقاد بعضیها، مانع از روشنفکری است؟! اکرمی میگوید: اگر اصول و سنتهای جامعه امروزی ما برآمده از اسلام باشد، هیچگاه مانعی برای روشنفکری نیست ولی چنانچه باورهایی در جامعه رواج داشته باشد که مورد پسند اسلام نباشد آن هنگام است که روشنفکری و روشنفکران باید با آن به مقابله بپردازند. شهید مطهری در کتاب روحانیت خود آورده است: روشنفکری پسندیده با آفات و خرافاتی که در آداب حسینی ما ترویج میشود، مقابله میکند. روشنفکری که دغدغه دینی دارد با آداب و رسومی که مخالف اسلام است مبارزه میکند.
حجتالاسلام اکرمی در مورد تفاوت روشنفکری در غرب و روشنفکری در اسلام میگوید: از زمانی که غرب، تصمیم به جدایی مبانی دینی از اصول روشنفکری گرفت، روشنفکری در غرب با روشنفکری در اسلام متفاوت شد. روشنفکری در غرب، مقابله و مبارزه، حتی با باورهای دینی بود که این مسأله با پیشرفت جامعه مغایرت داشت. از جمله اینکه متنهای علمی باید مورد تأیید کلیسا قرار میگرفت که به نوعی مانع پیشرفت بود و این مسأله تنشی را به وجود آورده بود.
به گفته اکرمی، در جامعه ما روشنفکری فعلی تا حدی مورد پسند اسلام نیست و تقلیدی شده است. به طور مثال گاهی جوانهای ما بدحجابی را نوعی روشنفکری و تجدد میدانند! یکی از اشکالات مطرح، شناساندن اصول و احکام اسلام در باب روشنفکری است. مثلاً اگر جوانی بداند که در صورت بیاحترامی به پدر و مادر دچار فعل حرام شده است؛ دیگر این عمل را انجام نخواهد داد. باید این تعالیم به همگان در لوای قانون آموزش داده شود. برخی از این احکام اجتماعی است یعنی به سلامت جامعه و چهره یک کشور باز میگردد. از همین باب است که میبینیم خارجیهایی که وارد ایران میشوند خود را موظف به پوشش میدانند زیرا حجاب را جزو قوانین این کشور میشناسند. اگر در کشورمان قوانینی در مورد حجاب، وضع شود و مردم خود را موظف به رعایت قانون بدانند دیگر هیچ کس بدحجابی را روشنفکری نمیداند. وظیفه روشنفکران آگاهیرسانی به مردم جامعه، البته با توجه بر علمشان در خصوص موارد مختلف است. اگر مردم فلسفه وجودی قانون را بدانند، حکمت و ثمرات آن را خواهند دید و هر چیزی را روشنفکری تلقی نمیکنند.
اکرمی از نگاهی اسلامی به جوان روشنفکر اجتماعی اینگونه مینگرد که از جوان باید توقع جوانی داشت او باید با جسارت حرف خود را بزند و کنجکاو باشد.
